Kitap Marjinlerindeki Tuhaflıklar: Orta Çağ El Yazmalarının Gizli Dünyası (Marginalia)
Orta Çağ denildiğinde zihnimizde genellikle kasvetli, ağırbaşlı ve din merkezli bir dünya canlanır. Loş ışıklı katedral koridorları, dünyevi zevklerden elini eteğini çekmiş çileci keşişler, dogmaların gölgesinde yaşayan bir toplum ve tabii ki sadece kutsal metinleri kopyalamakla ömür tüketen sabırlı hattatlar... Ancak bu steril ve fazlasıyla ciddi tarihi anlatı, Orta Çağ el yazması kitaplarının sayfaları aralandığında büyük bir gürültüyle sarsılır.Müzelerin tozlu vitrinlerinde veya kütüphanelerin özel arşivlerinde saklanan bin yıllık parşömenlerin kenarlarına (marjinlerine) dikkatlice baktığınızda, kutsal duaların veya ağır felsefi metinlerin hemen yanında akılalmaz bir dünya ile karşılaşırsınız: Şövalyelerle düello eden dev salyangozlar, insanları avlayan sadist tavşanlar, poposundan flüt çalan keşişler, kedi kafalı melekler ve kilise hiyerarşisiyle dalga geçen yarı insan yarı hayvan yaratıklar.
Sanat tarihinde "Marginalia" (kenar süsü veya marjin yazıları/çizimleri) olarak adlandırılan bu çizimler, Orta Çağ insanının zannedilenin aksine ne kadar absürt, mizahi, asi ve karanlık bir hayal gücüne sahip olduğunu gösteren muazzam birer pencerendir. Peki, hayatını Tanrı’ya adamış bu dindar keşişler, binbir emekle hazırladıkları kutsal İncillerin kenarlarına neden bu tuhaf ve bazen düpedüz müstehcen çizimleri yerleştiriyorlardı? Bu çizimler sadece bir can sıkıntısının ürünü müydü, yoksa sistemin temellerine yöneltilmiş gizli bir başkaldırı mı?
1. Scriptorium’un Sessizliği ve Marjinlerin İsyanı
Orta Çağ’da kitap üretimi, bugünün matbaacılık dünyasından çok uzak, son derece zahmetli, pahalı ve kutsal kabul edilen bir zanaattı. Bir kitabın üretilmesi aylar, bazen yıllar sürüyordu. Parşömen yapmak için koyun veya keçi derileri günlerce geriliyor, kazınıyor ve pürüzsüz hale getiriliyordu. Mürekkepler, nadide bitkilerin köklerinden, ezilmiş böceklerden veya yarı değerli taşların tozlarından elde ediliyordu.Bu kutsal üretim süreci, manastırlarda "Scriptorium" adı verilen özel yazı odalarında gerçekleştirilirdi. Scriptorium’lar katı bir sessizlik kuralına sahipti. Keşişler gün boyunca hiç konuşmadan, soğuk odalarda parmakları donarak saatlerce aynı metinleri kopyalarlardı. Bu ağır fiziksel ve zihinsel baskı altında çalışan genç hattatların ve illüstratörlerin zihninde biriken enerjiyi hayal etmek zor değildir.
İşte "Marginalia", bu baskıcı ve aşırı ciddi atmosferin bir supabı olarak doğdu. Keşişler, metnin ana gövdesinde (Tanrı'nın kelamında) asla yapamayacakları hınzırlıkları, sayfanın kenarlarındaki o boş "güvenli alanlarda" sergilemeye başladılar. Sayfanın ortası göksel düzeni, otoriteyi ve ciddiyeti temsil ederken; sayfanın kenarları kaosun, karnavalın, dünyevi zevklerin ve sınırsız mizahın özgür bölgesi haline geldi.
2. En Sık Rastlanan Tuhaf Temalar
Marginalia dünyası, modern sürrealist ressamların bile kıskanacağı kadar zengin bir ikonografiye sahiptir. Yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda üretilen el yazmalarında, bazı temaların şaşırtıcı bir sıklıkla tekrarlandığı görülür.Şövalyelerle Savaşan Salyangozlar
Orta Çağ el yazmalarında en çok karşılaşılan ve sanat tarihçilerini en çok düşündüren sahnelerden biri, zırhlı ve kılıçlı şövalyelerin devasa salyangozlara karşı savaşırken duydukları dehşettir. Çizimlerde genellikle şövalye diz çökmüş, korku içinde kılıcını sallarken; salyangoz boynuzlarını dikmiş, mağrur ve tehditkar bir şekilde şövalyenin üzerine yürür.Bu absürt savaşın ne anlama geldiğine dair pek çok teori üretilmiştir. Bazı tarihçiler salyangozun hırsı ve yavaşlığı temsil ettiğini, dolayısıyla insanın günahkarlığıyla olan mücadelesini simgelediğini savunur. Diğerleri ise bunun korkaklıkla dalga geçmek için yapılan bir espri olduğunu söyler: "Bir salyangozdan bile korkan zavallı şövalye!"
Katil ve Sadist Tavşanlar
Tavşan, Hristiyan sanatında geleneksel olarak masumiyetin, saflığın ve uysallığın sembolüdür. Ancak marjinlerde işler tamamen tersine döner. Marginalia tavşanları, intikam hırsıyla yanıp tutuşan acımasız katillerdir. Bir sayfada devasa bir tavşanın bir avcıyı bağlayıp fırında pişirdiğini görürsünüz; diğer sayfada ise bir tavşan ordusu, mızraklarla bir kaleyi kuşatmıştır. Hatta bazı çizimlerde, kafası kesilmiş insanların başlarıyla bowling oynayan neşeli tavşanlar resmedilmiştir.Bu tema, Orta Çağ’ın çok sevdiği "Mundus Inversus" (Tersyüz Edilmiş Dünya) felsefesinin en net göstergesidir. Dünyadaki hiyerarşinin tersine döndüğü, zayıfın güçlüden intikam aldığı bu hayali dünya, ezilen sınıfların ve hatta keşişlerin kendi iç dünyalarındaki adalet arayışının mizahi bir dışavurumudur.
Canavarlar, Melezler ve Müstehcen Mizah
Marginalia çizimlerinin büyük bir kısmı, bugün görsek gözlerimize inanamayacağımız kadar kaba ve dışkısal (skatolojik) espriler içerir. Popolarından borazan veya flüt çalan insanlar, birbirinin üzerine dışkılayan rahipler, hatta kendi arkasını yalayan kedi-rahip melezleri bu el yazmalarında sıklıkla boy gösterir. Örneğin ünlü Gorleston Psalter ve Macclesfield Psalter el yazmaları, bu tarz grotesk ve müstehcen esprilerin en yoğun olduğu eserlerdendir.3. Bu Deliliğin Arkasındaki Teoriler: Keşişler Ne Demek İstiyordu?
Sanat tarihçileri, yüzyıllar boyunca marjinlerdeki bu karmaşayı anlamlandırmaya çalıştılar. Bu çizimler sadece "keşişlerin sıkıntıdan yaptığı karalamalar" olarak geçiştirilemeyecek kadar organize ve estetiktir. Bugün kabul gören başlıca teoriler şunlardır:A) "Dünyanın Deliliği"ni ve Günahı Göstermek
Orta Çağ teolojisinde, Tanrı’nın yarattığı mükemmel düzenin dışında kalan her şey kaostur ve şeytana aittir. Bazı araştırmacılara göre, bu canavarlar ve absürt figürler, Tanrı’nın kelamından sapan insanın nasıl gülünç, hayvansı ve iğrenç bir hale geleceğini göstermek için çiziliyordu. Yani marjinler, metnin ortasındaki ahlaki mesajı zıtlık yaratarak güçlendiriyordu: "Buradaki kutsal kelimelere uymazsanız, sayfanın kenarındaki bu kıçı flütlü canavarlara benzersiniz."B) Hafızayı Güçlendiren Görsel İşaretler (Mnemonic Devices)
Orta Çağ’da kitaplarda sayfa numarası veya fihrist kullanımı yaygın değildi. Bir keşiş, bin sayfalık kalın bir İncil’de aradığı belirli bir duayı veya pasajı nasıl bulacaktı? İşte marjin çizimleri bu noktada harika birer "yer imi" (bookmark) işlevi görüyordu. Keşiş, "Hani şu poposundan flüt çalan eşeğin olduğu sayfadaki dua" diyerek aradığı bölümü saniyeler içinde bulabiliyordu. İnsan beyni absürt ve şoke edici görselleri çok daha kolay hatırladığı için, bu tuhaf çizimler okumayı kolaylaştıran pratik birer araçtı.C) Sınıfsal Başkaldırı ve Sosyal Hiciv
Manastırlardaki hattatlar genellikle yoksul ailelerden gelen, tüm gün çalışan ama emeğinin karşılığını alamayan insanlardı. Kendi üstlerindeki piskoposların, düklerin ve kralların riyakarlıklarını, zenginliklerini ve lüks yaşamlarını görüyorlardı. Seslerini yükseltmeleri doğrudan ölüm veya aforoz demekti. Bu yüzden isyanlarını marjinlere gömdüler. Bir piskopos asasını ters tutmuş bir maymun olarak çizmek veya bir kralı bir köpeğe diz çökerken resmetmek, Orta Çağ’ın sessiz ama son derece keskin sosyal hiciv yöntemiydi.4. Marginalia’dan Modern Kültüre Uzanan Köprü
Orta Çağ’ın bu sıra dışı sanatı, modern dünyayı ve popüler kültürü de derinden etkilemiştir. Ünlü İngiliz komedi grubu Monty Python’ın filmlerindeki o meşhur absürt animasyonlar (örneğin devasa bir ayağın gökten inip her şeyi ezmesi veya katil tavşanlar), doğrudan el yazması kitaplardaki Marginalia çizimlerinden esinlenmiştir. Yönetmen Terry Gilliam, bu çizimlerin sahip olduğu o benzersiz absürtlük hissini modern sinemaya taşımıştır.Aynı zamanda bugün internet dünyasında her gün binlercesini paylaştığımız "caps"ler (meme'ler) ile Marginalia arasında doğrudan bir akrabalık vardır. Bir görselin üzerine absürt, bağlam dışı ve mizahi yazılar ekleyerek yeni bir anlam yaratma eylemi, bin yıl önce loş bir odada parşömen kenarına kedi kafalı rahip çizen keşişin yaptığı şeyle tamamen aynıdır.
İnsan Ruhunun Değişmeyen Mizahı
Kutsal kitapların kenarlarına gizlenmiş bu tuhaf yaratıklar, bize Orta Çağ insanı hakkında çok önemli bir gerçeği fısıldar: İnsan ruhu, üzerinden bin yıl geçse de, en karanlık ve baskıcı dönemlerde bile mizahını, absürtlük arayışını ve isyan etme arzusunu asla kaybetmez.Müzelerde sergilenen o görkemli el yazmalarına bakarken, sadece metnin altın yaldızlı harflerine değil, sayfanın kenarlarındaki o küçük yaramazlıklara da dikkat edin. Orada, soğuktan donan parmaklarıyla size bin yıl öncesinden göz kırpan, kıkırdayan ve otoriteyle dalga geçen muzip bir keşişin ruhunu göreceksiniz.
