Antidepresan ilaçlar ilk kullanımda vücudun reaksiyon göstermesi sonucu endişe hissi ile kendini gösterebilir. İlk birkaç gün kişi uyku sorunu, baş ağrısı veya mide problemleri de yaşayabilir. Ancak bu yan etkiler günümüzde minimum düzeye indirilmiştir.

Antidepresan ilaçların olası yan etkileri şunları içerir:

• İlk zamanlarda ortaya çıkan endişe ve kaygı hissi
• İlaca başlanan ilk birkaç gün görülen uyku problemi
• Baş ağrısı ve baş dönmesi
• Mide problemleri
• Ağız kuruluğu
• Libidoda artış veya azalma

Ancak tüm bu yan olası yan etkiler genellikle antidepresanların bilinçsiz kullanıldığı senaryolarda ortaya çıkar. Antidepresan ilaçların hastaya uygun dozda ve kişinin problemine göre verildiğinde yararı vardır. Uygun kişiye ve uygun dozda verilmeyen antidepresanların yan etkileri çok fazladır. Bu sebeple bazı ilaçlar gibi gelişi güzel alınmamalıdır.

Toplumda bilinçsiz antidepresan kullanımı son yıllarda artmıştır. Psikiyatri doktorunun önerisi olmadan eş, dost, arkadaş gibi kişilerin, ‘Bana iyi geldi, sen de kullan’ önerisi ile alınan antidepresanlar önemli sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Antidepresanlar farklı özelliğe sahip ve insan vücudundaki etkileri ağır seyredebilen ilaçlar olduğundan, hastanın şikayetleri doğrultusunda iyi değerlendirilip, uzman doktor tarafından yine kişiye özel olarak verilmelidir. Ayrıca kişiye uygun olmayan antidepresanların kullanımı ciddi sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir.

Antidepresan ilaçlar, depresyon tedavisinin yanı sıra obsesif kompulsif bozukluk, anksiyete bozuklukları ile zihinsel ve bedensel belirtisi olan ve ciddi psikolojik sorunlara neden olan birçok hastalığın tedavisinde kullanılmaktadır. Sadece depresyon için değil, kaygı bozukluğu olan hastalar üzerinde etkili oldukları,yapılan araştırmalar sonucunda belirlenmiştir.

Antidepresan ilaçların kullanılmasını gerektiren hastalıklar şöyledir:

• Depresyon
• Obsesif kompulsif bozukluk
• Anksiyete, panik atak
• Bipolar
• Travma sonrası stres bozukluğu

Antidepresanlar, beyinde sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan ‘nörotransmitter’ adı verilen maddelerin dengesini değiştirmek için kullanılan ilaçlardır. Bu sayede antidepresan ilaçlar, bozulmuş dengeyi düzelterek depresyonun ve panik atak gibi durumların yarattığı huzursuzluk, mutsuzluk ve tükenmişlik gibi etkilerin kalıcı olarak yok edilmesini sağlar.

Özetle antidepresanlar bozulmuş dengeyi değiştirerek, beyinin yeniden normal bir şekilde çalışmasını sağlamak için kullanılır.

Antidepresan ilaçların faydaları şu şekildedir:

• Depresyonun kalıcı olarak bitmesine yardım eder
• Antidepresanlar stres ve kaygı düzeyini azaltır
• Problem çeken kişiler için uykuları düzeltir
• Huzursuzluk, mutsuzluk ve tükenmişliğin önüne geçer
• Antidepresan ilaçlar ruh halini dengeler
• Enerji seviyesini yükseltir
• Kişinin hayata daha pozitif bakmasını sağlar
• Takıntı ve aşırı düşünmeyi engeller

Temelde depresyonu tedavi etmek ve etkilerini kalıcı olarak yok etmek için kullanılan antidepresan ilaçlar beyindeki etkilerine göre kendi içlerinde farklı gruplara ayrılmıştır. Bunlar şöyle sıralanıp açıklanabilir:

Seçici serotonin gerialım inhibitörü (SSRI)​

Mutluluk hormonu olarak da bilinen serotonin, beyindeki pek çok farklı olayda görev almaktadır. Duyguların düzenlenmesi, sinir ve öfkenin kontrolü, antisosyal davranışların engellenmesi, stres cevabı ve kaygı kontrolü gibi pek çok vazifesi vardır. Sinir hücreleri arasında iletişimi sağlayan nörotransmitterler, bir hücreden çıkarak ve alıcı hücre tarafından alınarak etkisini göstermektedir. Serotonin, de vücuttaki birçok mekanizmada görev alan bir nörotransmitterdir. Temelde ise seçici serotonin gerialım inhibitörleri, seratonin hücreye geri alımını engelleyerek uyaracağı alıcı hücrenin daha fazla serotonine maruz kalmasını sağlamaktadır. Vücuttaki serotonin düzeyinin artması depresyon seviyesinin artmasını engellemektedir. Bu gruptaki ilaçlar; essitalopram, sitalopram, paroksetin, fluoksetin, fluvoksamin etken maddesi içeren ilaçlardır ve anksiyete bozuklukları, depresif ve obsesif kompulsif bozuklukların tedavisinde kullanılır.

Serotonin - norepinefrin geri alım inhibitörleri (SNRI)​

SSRI’lara benzer şekilde çalışan bu gruptaki antidepresanlar serotoninin geri alımını engellemek yerine, sinir sisteminde bulunan kimyasal haberci niteliğindeki norepinefrinin de hücre içine geri alımını engellemektedir. Bu ilaçlar sayesinde alıcı hücrenin ulaşabileceği serotonin ve norepinefrin miktarı artmaktadır. Bu gruptaki ilaçlar; venlafaksin, duloksetin etken maddesini içermektedir. SNRI grubu ilaçlar depresyon tedavisinden farklı olarak fibromiyalji, diyabete bağlı sinir hasarı ile anksiyete bozukluğunda kullanılmaktadır.

Trisiklik antidepresanlar​

Antidepresanlar arasında en eski olanları trisiklik antidepresanlardır. Bu gruptaki ilaçlar da SSRI ve SNRI grubu ilaçlarda olduğu gibi serotonin ve norepinefrin düzeylerini ve eser miktarda dopamini artırmaktadır. Ayrıca bu ilaçlar asetilkolin adı verilen bir başka nörotransmitterin etkilerini de azaltmaktadır. Bunun için ciddi yan etkiler görülebilmektedir. Genelde SSRI ve SNRI grubu ilaçların işe yaramadığı durumlarda hekim kontrolünde verilir. Amitriptilin, imipramin, nortriptilin, klomipramin etken maddesini içeren ilaçlar bu gruptadır. Zona veya diyabete bağlı sinir hasarı anksiyete, fibromiyalji ile migren tedavisinin yanı sıra çocuklarda altına kaçırma gibi sorunların tedavisinde kullanılmaktadır. Bu gruptaki ilaçların, bazen kalp ritminde bozulma (aritmi), kan basıncında yükselme, ayağa kalınca oluşan tansiyon düşmesi gibi ciddi yan etkileri olabilmektedir.

Monoamin oksidaz inhibitörleri (MAOI)​

Bunlar da trisiklik gruptaki gibi eski antidepresanlar arasındadır. Nörotransmitterlerin yıkımını engelleyerek serotonin, dopamin ve norepinefrin gibi nörotransmitterlerin düzeyini artırmaktadır. Depresyon, panik atak, anksiyete bozukluğu tedavisinde işe yaramaktadır. Genelde diğer antidepresan ilaçları işe yaramadığında kullanılmaktadır. İzokarboksazid, fenelzin, selejilin, maklobemid etken maddeleri olan ilaçlar bu grupta yer alır.

Serotonin antagonist ve gerialım inhibitörleri (SARI)​

Serotonin antagonist ve gerialım inhibitörleri, diğer antidepresanların yaptığı gibi beyindeki serotonin düzeyini artırmak için kullanılır. Beyindeki etkisi diğerlerinden farklı olan bu ilaç panik atak ve anksiyete bozukluğunun tedavisinde hastalara verilmektedir. Trazodon, nefazodon etkin maddeli ilaçlar bu grupta yer almaktadır. Ayrıca bir yan etki olarak ortaya çıkan uyku hali nedeniyle, uykusuzluk ve uyumada güçlük çekenlere verilebilir.

Diğer antidepresanlar​

Mirtazapin, bupropion, vilazodon gibi etkin maddesi olan pek çok farklı çeşitteki antidepresanlar halen kullanılmaktadır. Vücuttaki benzer etkiler oluşturan bu ilaçlar baş ağrısı, uyku güçlüğü, baş dönmesi, cinsel problemler ile yorgunluk ve güçsüzlük gibi sorunların tedavisinde olumlu etki göstermektedir.

Antidepresanlar, depresyon, anksiyete, obsesif-kompulsif bozukluk, bağımlılık ve kronik ağrı gibi diğer rahatsızlıkların tedavisine yardımcı olan ve kalıcı olarak çözüm sunan yaygın reçeteli ilaç sınıfıdır.

İnsanlar üzerindeki etkisi 70’li yıllarda keşfedilen molekül şeklindeki antidepresanlar, beyindeki hormonları (nörotransmitter) değiştirmek için kullanılmaktadır. Çünkü dışardan verilen bu hormonların doğrudan kan aracılığı ile beyine geçmesi mümkün değildir. Bu ilaçlar beyinde azalan ya da değişen hormonları normal seviyesine düşürmekte veya yükseltmektedir.

Antidepresan ilaçların temel amacı depresyon hastalığının meydana getirdiği stres, kaygı, umutsuzluk, huzursuzluk, mutsuzluk, tükenmişlik hissi ile birlikte ağır vakalarda intihar fikrini kalıcı olarak sonlandırmaktır. Ancak burada önemli olan nokta antidepresanların doktor kontrolünde bilinçli bir şekilde kullanılmasıdır.

Bilinçsiz ve kişinin kendi başına verdiği kararla kullanılan antidepresanların faydadan çok zarar getirdiği bilinir. Antidepresanların yaygın yan etkileri ve zararları arasında uyku problemleri, baş dönmesi, baş ağrısı, mide problemleri ve ağız kuruluğu yer alabilir. Ancak bu yan etkiler antidepresan kullanan her kişide görülmez.

Bacak ampütasyonundan sonraki (özellikle diz altı ampütasyon) 3. haftada ameliyat yarasında sorun olmadığının görülmesi ile birlikte hasta geçici protez kullanımına başlayabilir. Ameliyat yarası ile ilgili bir sorun olmayacağından emin olunduktan sonra (tahmini 2 ayı doldurduktan sonra) ise kalıcı protez kullanımına geçilebilir.

Ampütasyon işlemi sonrasında ameliyat ağrıları 7-10 gün içerisinde azalmaktadır. Ameliyat yarası ise ortalama 3 -4 hafta içerisinde kapanırken, hasta ortalama 2-3 ay içerisinde protezini takıp kendi temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek duruma gelebilmektedir.

Ampütasyon sonrası protez takılacak güdüğün biçiminin protezin soket kısmına uygun bir şekilde oturabilmesi ve şeklinin düzgün olması açısından güdüğün pansumanlar sırasında ve pansumanlar bittikten sonra uygun bir şekilde bandajlanması önem taşımaktadır.

Ampütasyon ameliyatı sonrasında ameliyat yarasında sorun gelişmemesi halinde hasta hastanede genellikle 2-3 gün kadar yatar. Açık yara pansumanının gerekebileceği açık ampütasyonlar sonrası ise bu süre daha da uzayabilir veya hasta taburcu edilip düzenli yara takibi ve pansumanlar açısından ayaktan poliklinik kontrolleri gerçekleştirilebilir.

Ampütasyon sonrası travma veya ameliyata bağlı ağrıların azalması kişiden kişiye göre değişmek ile birlikte, bu süre bir –iki hafta kadar sürebilmektedir. Bunun dışında fantom ağrısı (hayalet ağrı) diye adlandırılan bir durum sıklıkla görülebilmektedir. Fantom ağrısında kişi ampüte olmuş olan uzvunu hala yerindeymiş gibi hissederek normal ağrı duyusundan farklı bir ağrı tarif edebilmektedir.

Bunun sebebi ampütasyondan sonra omurilik ve beyinde kalan sinir bağlantılarının vücudun o kısmını hatırlaması, hala orada olduğuna dair zorlayıcı bir duyuma neden olabilir. Bu durum ilaç tedavisi ile ortadan kaldırılabilmektedir. Ayrıca uzvu kaybetmiş olmanın getirdiği psikolojik çöküntü durumuyla baş etmek için de psikiyatri uzmanları ve psikologlardan da destek alınabilmektedir.

Diyabet hastalarında dokuların kılcal damar yapıları ve kan dolaşımı bozulduğu olduğu için ampütasyon sonrası yara bakımı çok önem taşımaktadır. Ameliyat sonrasında düzenli yara pansumanı ile yarada enfeksiyon veya nekroz (doku ölümü) gerçekleşip gerçekleşmediğinden mutlaka emin olunmalıdır. Böylesi bir durumun ortaya çıkması durumunda bazen daha üst bir seviyeden tekrar ampütasyon yapmak da gerekebilmektedir.

Ameliyatın süresi ampüte edilecek seviyeye göre değişkenlik gösterir. Genellikle seviye yukarı çıktıkça ameliyatın süresi uzayabilmektedir. Parmak hizasından yapılacak bir ampütasyon 30-45 dakika civarı sürebilirken, diz altı veya diz üstü hizasından yapılacak olan ampütasyonlar 1,5-2 saat, kalça veya pelvis (leğen kemiği) hizasından yapılacak olan ampütasyonlar da 2-3 saat kadar sürebilmektedir.

Hastaya eğer açık ampütasyon yapılmışsa güdükteki açık yaraya düzenli pansumanla yara bakımı yapılmalıdır. Kapalı ampütasyon yapılmış ve açık yara bulunmayan güdüğe özellikli bir yara bakımı gerekmemektedir.

Ampütasyon sonrası uzvun hastada kalan kısmına güdük denilmektedir. Güdük boyu da ampütasyonun yapıldığı seviyeye göre değişkenlik göstermektedir. Ampütasyon seviyesi parmak hizasına yaklaştıkça güdük boyu uzamaktadır.

Transfemoral ampütasyon bacağın diz ile kalça eklemi arasındaki bir seviyeden kesilmesi ile gerçekleştirilen ampütasyondur.

Kalça eklemi ve pelvis (leğen kemiği) hizasının altından itibaren gerçekleştirilen tüm ampütasyonlar alt uzuv ampütasyonudur.

Majör ampütasyon kolda el seviyesinin yukarısı ve bacakta topuk seviyesinin yukarısında yapılan ampütasyonlar majör ampütasyon olarak tanımlanmaktadır.

Trafik kazaları, iş kazaları veya benzeri yaralanmalar sonrası kol veya bacakta herhangi bir seviyeden uzvun tamamının veya tamamına yakınının kopması ile gerçekleşen ampütasyonlara travmatik ampütasyon denilmektedir. Bu ampütasyonlarda yaralanma bölgesindeki dokuların (özellikle damarların) tamir edilebilirlik durumuna göre kopmuş olan uzuv mikro cerrahi yöntemlerle tekrar yerine dikilerek uzuv kaybının önüne geçmeye çalışılmaktadır.

Dolaşım bozukluğuna bağlı ampütasyon gerektiren hastalarda söz konusu uzvun kan dolaşımının tamamen ortadan kalkması ve gerekli girişimlerle kan dolaşımının yeniden sağlanamaması ve uzvun nekroza gitmesi (ölmesi) durumunda ampütasyon tek tedavi seçeneği olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kemik ve yumuşak dokuların kötü huylu tümörlerinde ise tümör dokusunun kol veya bacaktaki damar, sinir, kemik ve yumuşak dokulardaki tutulumunun rekonstrüktif cerrahi yöntemlerle tekrar yerine konulamayacağı durumlarda yine ampütasyon tek tedavi seçeneği olmaktadır.

Bu gibi durularda ampütasyonun dışında başka bir tedavi seçeneğinin olmadığı hastaya detaylıca anlatılarak, tedavinin gerekliliği ile ilgili hastanın da onamı alınarak, tedaviye karar verilmektedir.

Ampütasyon seviyeleri uzvun kesileceği seviyeye göre belirlenmektedir. Yapılan sınıflandırmada;

Bacak bölgesinde yapılacak ampütasyonlar hastalığın bulunduğu yere göre değişmekle birlikte diz üzerinden, diz altı seviyesinden, ayak seviyesinden ya da parmak seviyesinden yapılabilmektedir.

Kolda yapılan ampütasyonlar da yine benzeri şekilde dirsek üzerinden, dirsek altı seviyeden, el bileği seviyesinden, tarak kemikleri veya parmak seviyesinden uygulanabilmektedir.

Bunların dışında bacakta kalça seviyesinden ya da kolda omuz seviyesinden uzvun tamamının alınmasını gerektiren ampütasyonlar da bulunmaktadır.

Ampütasyon ameliyatı sonrasında dikkat edilmesi gerekenler şu şekildedir:

• Operasyon sonrası düzenli yara bakımı ve pansuman yapılması çok önemlidir. Güdük yarasının sorunsuz iyileşmesi ileri dönemde protez kullanımı açısından gereklilik arz eder.
• Ampüte olmuş uzuv birtakım egzersizler ile çalıştırılmaya devam edilerek protez takılması sonrası daha fonksiyonel bir güdük elde edilebilir.
• Bacak için çok yüksek seviyeden ampütasyon yapılmış olan hastalarda sürekli yatmaya bağlı olarak yatak yarası gelişme riski bulunmaktadır. Bu yaraların oluşmaması için hastaların yatak içerisinde veya yatak dışında mümkün olduğu kadar hareket etmesi sağlanmalıdır.
• Operasyon sonrası iyileşmenin erken dönemlerinde, bir ayağını veya bacağını kaybeden hastalar düşme riski taşımaktadır. Bu risk, özellikle geceleri yataktan kalkmaya çalıştıklarında ortaya çıkar. Bu düşmeler ciddi boyutta, cerrahi bölgede ek bakım gerektiren, belki de daha fazla ameliyat gerektiren büyük hasarlara neden olabilir. Düşme riskinin önüne geçmek için yatağın yanına bir yürüteç veya tekerlekli sandalye koymak gerekir.
• Operasyon sonrası iyileşme sürecinin tamamlanması ile birlikte fizik tedavi ve rehabilitasyon çalışmalarına başlanmalıdır
• Aynaya bakarak yapılan rehabilitasyon tedavisi ve egzersizler hastanın uzuv kaybına uyum sağlamasına ve düşmekten kaçınmasına yardımcı olabilir.
• Sigara kullanımı bırakılmalıdır
• Düzenli bir egzersiz programı sürdürülmeli ve ideal vücut ağırlığına sahip olmak için çalışılmalıdır.
• Gerekli görüldüğünde psikolojik destek almak için ilgili uzmanlara başvurulmalıdır.

Ampütasyon işlemi ameliyathane ortamında yapılır. Anestezi şekli ampütasyon yapılacak uzvun yerine göre ve hastanın durumuna göre değişebilir. Kol veya elde yapılacak ampütasyonlar genel anestezi altında gerçekleştirilirken, bazı parmak ampütasyonları lokal anestezi ile de yapılabilir.

• Bacak veya ayak bölgesinden yapılacak ampütasyonlar ise genel anestezi veya spinal anestezi (belden aşağısının uyuşturulması) ile yapılabilir.
• Hasta ameliyattan 8 saat önce yemeyi ve içmeyi kesmelidir.
• Ameliyathaneye inmeden önce hastanın ampüte edilecek olan uzvu işaretlenir ve bu uzvun hangi seviyeden kesileceği belirlenir.
• Ameliyathaneye alınan hastanın uzvu planlanan bölgeden kesilerek işlem gerçekleştirilir.

Ampütasyon farklı nedenlere bağlı olarak ortaya çıkabilir. Ampütasyon iş kazaları, trafik kazaları ve savaş yaralanmaları gibi bir travmaya bağlı olarak gelişebildiği gibi; kol veya bacaktaki kemik veya yumuşak doku tümörü, enfeksiyon, damar hastalığına bağlı kanlanma bozukluğu, aşırı doku hasarı veya işlev bozukluğu gibi herhangi bir hastalık nedeniyle de cerrahi tedavi olarak gerçekleştirilebilir. Ampütasyon işleminin uygulandığı durumlar şunlardır:

Tümörün temizlenmesi​

Kol ve bacaktaki kemik ve yumuşak dokuların kanserlerinde tümörün, çevresindeki normal dokulardan ayrıştırılamayacağı durumlarda tedavi amaçlı yapılabilir

Kangren​

Diyabet, sigara kullanımı ve damar tıkanıklığı gibi hastalıklar neticesinde yine kol ve bacaktaki atar damar hastalıklarına bağlı olarak gelişen el ve ayak kanlanmasının geri dönüşümsüz bozulması sonrası, kangren olmuş uzvun alınması amacıyla uygulanabilir.

İltihap​

İlaç tedavisi ve ameliyata dirençli kemik enfeksiyonlarının (osteomyelit) tedavisinde son seçenek olarak iltihaplı uzvun alınması şeklinde ampütasyona başvurulabilmektedir.

Ampütasyon, doku tahribatı, enfeksiyon veya hastalık gibi nedenlerle herhangi bir uzvun iyileşmesi ve tedavi edilmesinin imkansız olduğu, ya da kangren gibi nedenlerle vücudun diğer bölümlerini ya da hayatı tehlikeye atacak şekild durumlarda uygulanır. Buna neden olan durumlar vücut parçasına kan akışını uzun süre kesen travma veya hastalık da amputasyon gerektiren doku ölümüne neden olabilmesidir.

Travmaya bağlı olarak gelişen kazalar, enfeksiyon, donma ya da doğumsal koşullar nedeniyle kişiye ampütasyon uygulanabilir. Ampütasyonun en yaygın nedeni iyileşmeyen bir yaralar olarak bilinir. Bu durum uzuvda yeterli kan akışının olmamasından kaynaklanır.

Ampütasyonun uygulanma nedenleri şöyle sıralanabilir:

• Donma
• Doku ölümü kaynaklı kangren
• Uzuvda yer alan kanserli tümörler
• Periferik arter hastalığı veya arterlerin tıkanması
• Nöroma veya sinir dokusunun kalınlaşması
• Ciddi yaralanmalar
• İyileşmeyen veya enfekte yaralara neden olan diyabet

Ampütasyon, yaranın türüne göre iki çeşit olarak sınıflandırılır. Birincisi açık ampütasyondur. Açık ampütasyonda kesilen uzvun cildi kapatılmaksızın yara açık pansuman ile takip edilir. Bu ampütasyon çeşidi genellikle enfeksiyon ve damar hastalıklarına bağlı ampütasyonlarda uygulanmaktadır. Bununla birlikte ampüte edilecek bölgedeki cilt dokusunun yarayı kapatmaya yetmeyeceği durumlarda açık ampütasyon tedavisi tercih edilebilmektedir.

İkinci tür olan kapalı ampütasyon ise; ampüte edilen bölgedeki yarayı kapatmaya yetecek cilt dokusu bulunması durumunda gerçekleştirilir. Uzuv cerrahi yöntem ile kesildikten sonra ameliyat yarasındaki dokular ve cilt kapatılarak açık yara bırakılmaksızın ampütasyon işlemi tamamlanır.