Demans bulgulara göre erken, orta ve geç evre olarak sınıfladırılabilir. Erken evrede, unutkanlık, zamanı takip edememek, tanıdık mekanlarda kaybolmak görülür. Orta evrelerde, yaşanan son olaylar, insan isimleri unutulabilir.

Ev içinde kaybolma, iletişim sorunları yaşama, kişisel bakımı yapamama gibi problemler görülebilir. Geç evrede ise kişi zamandan, mekandan habersiz olur, yakın tanıdıklarını tanımaz, kişisel bakımını yapamaz, yürümede zorluk yaşayabilir, saldırgan davranışlar gösterebilir.

elirtileri nedene bağlı olarak değişir. En yaygın semptomları şunlardır:

Bilişsel değişikliklerde demans belirtileri

• Başkaları tarafından fark edilen hafıza kaybı
• İletişim kurmada güçlük ya da kelimeleri bulmada sorun yaşama
• Görsel ve yer bulma becerilerinde zayıflama
• Akıl yürütme veya problem çözmede güçlük
• Karmaşık görevleri yerine getirememe
• Planlama ve organize edememe
• Hareketlerin koordinasyonu ve kontrolünde zayıflık

Psikolojik değişikliklerde demans belirtileri

• Kişilik farklılıkları oluşması
• Depresyon.
• Anksiyete
• Uygunsuz davranışlar
• Şüpheci olmaya bağlı olarak paranoya
• Olmayan şeyleri görme yani halüsinasyon

Alzheimer hastalığı ile beyindeki mikroskobik kanama ve kan damarlarının tıkanması sonucu meydana gelen vasküler demans, demansın nedenidir. Ayrıca Parkinson hastalığına bağlı, normal basınçlı hidrosefali gibi birçok nörolojik hastalık ve sistemik bazı durumlar demansa neden olabilir. Bunun yanında madde, alkol kullanımı, tümör ya da tüm bunların birkaçının bir arada olmasıyla da demans görülebilir.

Demans, zihinsel yeteneklerde günlük yaşamı etkileyecek düzeyde kaybı ifade eden genel bir terimdir. Özetle demans, hafıza, muhakeme ve hareket etme kabiliyetinin yitirilmesine neden olan beyin hücrelerine zarar veren çeşitli hastalıkların bir sonucudur. Alzheimer ise direk nörolojik bir hastalıktır ve alzheimer demansın en yaygın nedenidir.

Alzheimer hastalığı belirtileri de demans bulguları ile aynıdır yani Alzheimer hastalığı bunamaya neden olan bir hastalıktır. Alzheimer hastalığının ilk 2-4 senesi hafif ve erken evre olarak bilinir. En erken bulgusu yeni öğrenilen şeylerin veya olayların unutulmasıdır. Yazmada, cihaz kullanmada zorluklar başlayabilir. Sonraki 4-10 sene arası orta evre olarak kabul edilebilir.

Burada problemlerle başa çıkmada güçlük, sebep sonuç ilişkisi kuramama, kaybolma, uyku bozukluğu meydana gelebilir. Kişiler günlük aktivitelerinde yardıma ihtiyaç duyar. Bu evrelerde kafa karışıklığı belirgin olur. İleri evrede ise yakınlar tanınmaz, düşmeler, yutma sorunları, idrar-dışkı kaçırma meydana gelir.

Alzheimer hastalığında risk faktörü olarak kalp sağlığına kötü etkenlerin beyin sağlığına da olumsuz olduğu ifade edilir. Vasküler risk faktörlerinin önlenmesi, sigarayı bırakmak, uyku düzeni, sosyal aktiviteler, egzersiz, bilişsel aktivite için hobilerAlzheimer Hastalığı riskini azaltmada önemlidir.

En sık görülen demans Alzheimer hastalığıdır. Parkinson hastalığına bağlı demans, vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans olarak adlandırılan türleri bulunmaktadır.

Frontotemporal demans​

Frontotemporal demans, beyinde frontal alanda yani kulakların arkasındaki bölgelerde ilerleyici sinir hücresi kaybına bağlı bozukluğudur. Frontotemporal demansın da türleri vardır.

Davranış varyantı frontotemporal demans, primer ilerleyici afazi, motor bozuklukları fonksiyonu bunların arasındadır. Frontotemporal demans hastaları genelde ilişkilerde, kişilikte ve davranışlarda göze çarpan değişiklikler yaşarlar. Dil becerileri, konuşmaları, yazmaları etkilenir. Bireyler sözlü cümleleri anlayamayabilir. Kas veya motor fonksiyonlarda değişimler yaşanır. Kas güçsüzlüğü, yürüme zorluğu olabilir.

Frontotemporal demans tedavisi merak edilmektedir. Ancak henüz bu hastalığın seyrini durduracak bir yöntem yoktur. İyi bir bakım, aktiviteler, beslenme düzeni, uyku düzeni, stres yönetimi bu hastalık için olumlu olabilir.

Lewy cisimcikli demans​

Lewy cisimcikli demans, Alzheimer hastalığından sonra en yaygın ikinci demans türüdür. Normal hücre iletişimini önleyen, nöral rejenarasyonu bozan anormal bir protein birikiminin sonucu olarak gelişir. Belirtileri parkinson ile örtüşebilir.

Halüsinasyonlar sıktır. Semptomların hızlı gelişmesi bu sorunun göstergelerindendir. Kan testleri, B12 vitamini, tiroid fonksiyonlarına mutlaka bakılmalıdır. Nörogörüntüleme yöntemleri ile araştırılmalıdır. Bu sorunun nedeni henüz bilinmemektedir.

Vasküler demans​

Beyne kan akımını sağlayan damarların zarar görmesinden kaynaklanan vasküler demans, beyin kanaması ya da damar tıkanıklığına bağlı inmeler sonucu, damar çeperinde amiloid birikimine bağlı (Amiloid Anjiopati) ortaya çıkabilir. Bazen şikayetler ani olarak inme sonrasında ortaya çıkabilir ve zaman içinde ilerleme eğilimi gösterebilir.

Demans, beyin hücrelerinin birbirleri ile iletişim kurma yeteneğinin kaybolması sonucu düşünce, davranış ve duyguların etkilendiği semptomlar bütünüdür.

Demans, kişinin hafıza, konuşma, problem çözme ve diğer düşünme gibi bilişsel yeteneklerinin kaybını ifade eder. Alzheimer gibi hastalıklar, bunama olarak bilinen demansın kaynağıdır.

Hafıza kaybının yanında demansı destekleyen semptomların da olması gerekir. İletişim kurmakta güçlük yaşanması, karar vermede zorluk ve en basit problemlerinin çözümünde bile başarısız olunması demansa işaret eder.

Deliryum en çok demans ile karıştırılmaktadır. Ancak bu durum iyi bir fizik muayene, nörolojik muayene ve ruhsal durum muayenesi ile kolaylıkla ayırt edilebilmektedir.

Deliryumun çocuklarda görülme ihtimali çok düşüktür.

Hastanede yatan hastalarda deliryum belirtilerinin ortaya çıkması, ölüm riskini yüzde 10-30 oranında artırmaktadır.

Deliryum sıklıkla kalıcı bir hasara sebep olmaz. Ancak beraberinde demans gibi bir nörolojik hastalığın varlığında durumu daha şiddetlendirebilir.

Deliryumu önlemeye yönelik en başarılı yaklaşım, bu durumu tetikleyebilecek risk faktörlerini hedeflemektir. Hastane ortamları özel bir zorluk arz eder. Sık oda değişiklikleri, invaziv prosedürler, yüksek sesler, yetersiz aydınlatma ve doğal ışık ve uyku eksikliği kafa karışıklığını daha da kötüleştirebilir.

Yapılan çalışmalar iyi uyku alışkanlıklarını teşvik etmek, kişinin sakin ve iyi yönlendirilmiş kalmasına yardımcı olmak ve tıbbi sorunları veya diğer komplikasyonları önlemeye yardımcı olmak gibi belirli stratejilerin deliryumun şiddetini önlemeye veya azaltmaya yardımcı olabileceğini göstermektedir.

Bununla birlikte hastanın başına takvim ve saat konulması, ışık ve ses gibi uyaranların azaltılması, hasta yatağının güneşi görecek şekilde düzenlenmesi, hastanın gece uykularına dikkat edilmesi ve tedavi ekibinin ve hastaya bakım veren kişinin hastaya günü, tarihi ve yeri sürekli hatırlatması deliryumu önleyebilecek önlemler arasında yer almaktadır.

Deliryum geçiren hastalarda iyileşme süreci ve hastanede kalış süreci uzayabilmektedir. Altta yatan hastalığın şiddetlenme ihtimali artmaktadır.

Öncelikle altta yatan hastalığın hızlıca tedavi edilerek tekrarlamasının önlenmesi önemlidir. Örneğin idrar yolları enfeksiyonuna bağlı gelişen deliryumun ilerde tekrarlamaması için idrar yolları enfeksiyonu olmamak için önlemler alınmalıdır.

Deliryum genetik bir rahatsızlık değildir.

Cinsiyetin deliryumda bir belirleyiciliği bulunmamaktadır.

Deliryum belirtileri genellikle iki hafta içinde kaybolur. Bu süreçte başlanan yatıştırıcı ilaçlar da iki-üç hafta süre ile kullanılır.

Deliryum genel olarak kalıcı değildir. Altta yatan hastalığın düzelmesi ile belirtiler de ortadan kalkar. Ancak yüzde 3-8 oranında deliryum belirtileri kalıcı olabilir.

Hasta yakınları ve sağlık çalışanları deliryum semptomları gösteren kişilere şu şekilde yaklaşmalıdır:

• Deliryum hastalarının uyku- uyanıklık döngüsüne dikkat edilmelidir. Hastaların gece uyuması ve gündüz uyanık kalması sağlanmalıdır.
• Hastalara sık sık bulunduğu yer, gün, tarih ve saat ile yanında bulunan kişilerin kim olduğu hatırlatılmalıdır.
• Hastanın yatağının başına takvim ve saat konulmalıdır. Bu durum zihin karışıklığının azalmasını sağlar.
• Hastanın yanında televizyon, radyo gibi ışık ve ses kaynakları sürekli açık olmamalıdır. Bu kaynaklar belli süreler çerçevesinde kullanılmalıdır.
• Hastanın yatağı mümkünse dış ortamı ve pencereyi görecek şekilde düzenlenmelidir.
• Eğer işitme kaybı, görme bozukluğu gibi algı kusurları varsa, hastanın gözlüğünü ya da işitme cihazını takması teşvik edilmelidir.

Deliryum, unutkanlık ile karakterize bir hastalık olan demans ile karıştırılabilir. Demans ve deliryumu ayırt etmek özellikle zor olabilir ve bir kişide her ikisi de görülebilir.

Aslında deliryum, demansı olan kişilerde sıklıkla görülür. Ancak deliryum ataklarının olması her zaman bir kişide bunama olduğu anlamına gelmez. Sonuçlar yanıltıcı olabileceğinden, deliryum epizodu sırasında bunama değerlendirmesi yapılmamalıdır.

Demans, kademeli işlev bozukluğu ve beyin hücrelerinin kaybı nedeniyle hafızanın ve diğer düşünme becerilerinin ilerleyici düşüşüdür. Demansın en yaygın nedeni ise Alzheimer hastalığıdır.

Demans ve deliryumu birbirinden ayıran noktalar şu şekildedir;

• Demans kendi başına bir nörolojik hastalıktır. Deliryum ise tıbbi hastalıkların sebep olduğu klinik bir tablodur.
• Deliryumda zihin değişiklikleri ani başlangıçlıdır. Demansta ise yavaş ve sinsi başlangıçlıdır.
• Deliryum belirtileri sıklıkla altta yatan sebebin tedavi edilmesi ile birlikte iki hafta içinde ortadan kalkar, demansın belirtileri ise daha süreğen bir seyir izler.
• Deliryumda bilinç değişikliği yer, zaman ve kişiyi bilme ve dikkatte bozulma ön planda olurken, bu belirtiler demansta hastalığın ileri evrelerinde ortaya çıkmaktadır.
• Odaklanma veya dikkati sürdürme yeteneği, bilinç durumu deliryum ile önemli ölçüde bozulur. Demansın erken evrelerindeki bir kişide genellikle bilinç değişikliği görülmez.
• Deliryum semptomlarının görünümü gün boyunca önemli ölçüde ve sıklıkla dalgalanabilir. Demanslı insanlar günün daha iyi ve daha kötü zamanlarına sahipken, hafıza ve düşünme becerileri gün boyunca oldukça sabit bir seviyede kalır.

Deliryum, bu duruma sebep olan hastalığın tespit edilip iyileşmesi ile tedavi edilir. Deliryum belirtilerini düzelten bitkisel bir tedavi yöntemi bulunmamaktadır. Hatta deliryum için riskli gruplarda kullanılan bazı bitkisel ilaçlar, deliryuma sebep olabilir.

Alkol kullanım bozukluğu olan ya da yoğun alkol içiciliği olan kimselerde görülür.

Deliryum tremens; alkol kullanım bozukluğunda gözlenen alkolün kesilme belirtilerinin olduğu dönemde ya da tam tersi yoğun içicilik döneminde ortaya çıkan alkol kullanım bozukluğuna özgü bir deliryum tablosudur.

Deliryum, 65 yaş üzerindeki kişilerde daha sık görülür. Yaş ilerledikçe görülme riski artar.

Deliryuma neden olan hastalıklar 4 farklı grupta incelenebilir.

1-Doğrudan beyinle ilgili nedenler

• Beyin damar hastalıkları: Kanama, inme, geçici iskemik inme
• Kafaiçi enfeksiyonlar: Menenjit, ensefalit, tüberküloz, HIV
• Kafa travmaları
• Epilepsi
• Kafa içinde yer alan tümör, abse gibi durumlar

2-Sistemik nedenler

• Enfeksiyon: Pnömoni, idrar yolu enfeksiyonu, sepsis, tifo, sıtma
• Metabolik hastalıklar: Karaciğer hastalıkları, üremi, elektrolit bozuklukları, kanserin uzak etkisi
• Endokrinolojik nedenler: Kan şekeri yüksekliği veya düşüklüğü, hipertiroidi krizi, adrenal yetmezlik, hipofiz yetmezliği
• Kalp hastalıkları: Kalp yetmezliği, kalp krizi, kalp cerrahisi
• Akciğer hastalıkları: Kronik obstruktif akciğer hastalığı, akciğer yetmezliği
• Kan hastalıkları: Ağır kansızlık, lösemi, kan hücre bozuklukları
• Ameliyat sonrası: Özellikle ortopedik, kalp damar ve organ nakli ameliyatları

3-Toksik nedenler

• Alkol, kokain, PCP, eroin, esrar, amfetamin türevleri, LSD, MDMA
• İlaçlar: Ağrı kesiciler, antibiyotikler, antiviraller, anti-mantar ilaçlar, anestezi ilaçları, antikolinerjik ilaçlar, opioidler, benzodiyazepinler
• Ağır metal ve zehirler: Kurşun, arsenik, mangan, cıva, alimunyum, karbonmonoksit zehirlenmesi
• Bağımlılık yapan maddelerden kesilme: Alkol, afyon ve türevleri, benzodiyazepinler

Birkaç ilaç veya ilaç kombinasyonu, bazı türleri de dahil olmak üzere deliryumu tetikleyebilir. Bunlar; ağrı ilaçları, antibiyotikler, antiviraller, antimantar ilaçlar, uyku ilaçları, anksiyete ve depresyon gibi duygudurum bozuklukları için ilaçlar, alerji ilaçları (antihistaminikler), astım ilaçları, kortikosteroid adı verilen steroid ilaçlar, parkinson hastalığı ilaçları, spazmları veya konvülsiyonları tedavi etmek için kullanılan ilaçlar.

Deliryumun 3 farklı türü bulunmaktadır:

-Hipoaktif deliryum: Bilinç durumunun uykuya meyilli olduğu, hastanın etrafa karşı kayıtsız ve ilgisiz göründüğü, hareketsizlik veya azalmış motor aktivitenin olduğu deliryum türüdür.

-Hiperaktif deliryum: Muhtemelen en kolay tanınan tiptir. Hastanın yatağında duramadığı, hareketliliğinde artış olduğu, bunaltı sıkıntı içinde gözlendiği, ajitasyon, hızlı ruh hali değişiklikleri veya halüsinasyonların görüldüğü deliryum tablosudur.

-Karma deliryum: Hipoaktif ve hiperaktif deliryum belirtilerinin bir arada görüldüğü ve yer değiştirdiği deliryum tablosudur. Kişi hızlı bir şekilde hiperaktif durumdan hipoaktif duruma geçebilir. Toplumda hipoaktif ve karma deliryum daha sık gözlenir.