Renklerin Karanlık Geçmişi: Mumya Kahverengisi ve Zehirli Yeşiller
Müzelerin loş salonlarında, altın varaklı çerçevelerin içinden bize göz kırpan başyapıtlara hayranlıkla bakarız. Rembrandt'ın ışık-gölge oyunları, Delacroix'nın fırçasındaki isyan veya Viktorya dönemi tablolarındaki göz alıcı zarafet bizi büyüler. Ancak bu pikselsiz pürüzsüzlüğün ve kusursuz estetiğin arkasında, sanat tarihinin en karanlık sırları yatar. Bugün hayranlıkla izlediğimiz o renklerin bir zamanlar gerçek insan cesetlerinden üretildiğini veya saray duvarlarını kaplarken arkasında gizemli ölümler bıraktığını çok azımız biliriz.Sanatçıların kusursuz tonu bulma arayışı, yüzyıllar boyunca kelimenin tam anlamıyla ölümcül ve ürpertici bir serüvene sahne oldu. İşte estetiğin bedelini canıyla ödeyen bir geçmişin en çarpıcı iki hikayesi: Mumya Kahverengisi ve Zehirli Yeşiller.
1. Tablolardaki Ölüler: Mumya Kahverengisi (Mummy Brown)
- yüzyıldan 20. yüzyılın ortalarına kadar Avrupa’daki sanatçı atölyelerinde son derece popüler olan, şeffaf, zengin ve sıcak bir kahverengi tonu vardı. Gölgelere derinlik katmak, ten rengini yumuşatmak ve doğadaki toprak tonlarını yakalamak için ideal bir pigmentti. Bu boyanın adı mecazi değil, tamamen gerçekti: Mumya Kahverengisi (Mummy Brown).
Tıptan Palete Uzanan Tuhaf Yolculuk
Mısır mumyalarının ezilerek pigment haline getirilmesi fikri aslında sanattan çok daha önce, tıp dünyasında başladı. Orta Çağ Avrupalıları, mumyalama işleminde kullanılan ve siyahımsı bir görünüme sahip olan ziftin (bitüm) her derde deva bir ilaç olduğuna inanıyordu. Farsça zift anlamına gelen "mumiya" kelimesi, zamanla bu korunmuş bedenlerin kendisini tanımlamak için kullanılmaya başlandı. Epilepsiden mide rahatsızlıklarına kadar her hastalığın tedavisi için eczanelerde "toz haline getirilmiş mumya" satılıyordu.- yüzyıla gelindiğinde bu toz, tıp raflarından ressamların paletlerine transfer oldu. Paris'te "À la momie" (Mumyaya Doğru) adını taşıyan boyacı dükkanları açıldı. Gerçek insan ve bazen kedi mumyaları, beyaz zift ve mür gibi parfümlü reçinelerle karıştırılarak öğütülüyor, tüplere doldurulup sanatçılara satılıyordu. Eugène Delacroix gibi romantik dönemin devleri ve Edward Burne-Jones gibi Ön-Rafaelist ressamlar bu rengin şeffaflığına ve sıcaklığına kelimenin tam anlamıyla hayrandı.
Atölyede Yaşanan Şok
Boyanın popülaritesi o kadar büyüktü ki, bir süre sonra Mısır'dan gelen antik mumya arzı talebi karşılayamaz oldu. Bazı boya üreticilerinin, idam edilmiş suçluların veya kölelerin bedenlerini fırınlarda kurutup yapay "mumyalar" üreterek piyasaya sürdüğü fısıltıları yayıldı.Birçok sanatçı ise kullandıkları bu boyanın arkasındaki karanlık gerçeğin farkında değildi; ismin sadece egzotik bir pazarlama taktiği olduğunu düşünüyorlardı. Hikayeye göre, İngiliz ressam Edward Burne-Jones, bir akşam yemeğinde meslektaşı Lawrence Alma-Tadema'dan boyanın gerçekten de mumyalanmış firavun kalıntılarından yapıldığını öğrendiğinde dehşete düştü. Hemen o öğleden sonra stüdyosuna gitti, elindeki Mumya Kahverengisi tüpünü aldı ve bahçesine götürerek törensel bir saygıyla toprağa gömdü.
Mumya Kahverengisinin Sonu
Bu karanlık pigmentin üretimi ancak 1960'larda tamamen durdu. Sebebi ise tamamen pratikti: Dünyadaki mumya stoğu tükenmişti. Boyanın üretimini yapan ünlü Londra firması C. Roberson & Co., ellerinde boya yapacak tek bir mumya bile kalmadığını açıklayarak bu dönemi kapattı. Bugün müzelerde hayranlıkla izlediğimiz birçok klasik eserin tuvalinde, sonsuz uykularından uyandırılıp boya tüplerine hapsedilen antik Mısırlıların külleri sessizce parıldamaya devam ediyor.2. Viktorya Dönemi’nin Ölümcül Modası: Scheele Yeşili (Scheele’s Green)
Yeşil, doğanın, tazeliğin ve yaşamın rengidir. Ancak 19. yüzyılın Viktorya İngilteresi’nde yeşil, kelimenin tam anlamıyla ölümün ta kendisiydi.1775 yılında İsveçli kimyager Carl Wilhelm Scheele, bakır arsenit kullanarak daha önce hiç görülmemiş parlaklıkta, canlı ve dayanıklı bir yeşil pigment sentezlemeyi başardı. Bu yeni renk, mucidinin adıyla "Scheele Yeşili" (ve daha sonra geliştirilen versiyonuyla "Paris Yeşili") olarak piyasaya sürüldü. Sanayi Devrimi’nin estetik açlığı çeken toplumu bu renge adeta aşık oldu.
Evlerin İçine Sızan Sessiz Katil
Arseniğin zehirli bir madde olduğu o dönemde de biliniyordu ancak kimse duvar kağıdındaki veya elbisedeki kuru bir boyanın insana zarar verebileceğini tahmin etmiyordu. Scheele Yeşili kısa sürede evlerin salonlarını süsleyen duvar kağıtlarında, kadınların balo elbiselerinde, yapay çiçeklerde, oyuncaklarda ve hatta çocuk odalarındaki yeşil mumlarda kullanılmaya başlandı.Fakat bu estetik çılgınlığın bedeli ağırdı. Nemli ve rutubetli Viktorya evlerinde, duvar kağıtlarının arkasında büyüyen küfler ve mantarlar, boyadaki bakır arsenit ile reaksiyona giriyordu. Bu reaksiyon sonucunda ortaya kokusuz, renksiz ve son derece zehirli bir gaz olan arsin gazı çıkıyordu.
Evlerinde dinlendiğini sanan insanlar yavaş yavaş zehirleniyordu. Dönemin tıp dergileri; yeşil odalarda uyuyan çocukların günden güne eriyip can vermesinden, yeşil elbiseler giyen kadınların balolarda aniden bayılmasından ve yeşil yapay çiçek üreten genç işçi kızların parmak uçlarının yeşile dönüp acı içinde ölmelerinden bahsediyordu. 1861 yılında yapay yapraklara yeşil arsenik tozu serperek çalışan 19 yaşındaki Matilda Scheurer’in feci ölümü, kamuoyunu nihayet uyandırdı. Otopsi raporuna göre genç kızın göz akları ve tırnakları dahi arsenikten yeşile dönmüştü.
Napolyon’un Gizemli Ölümü
Scheele Yeşili’nin en ünlü kurbanının kim olduğu sorusu bugün hala tartışılmaktadır: Napolyon Bonapart.Waterloo Savaşı'ndaki yenilgisinin ardından Saint Helena Adası’na sürgüne gönderilen Napolyon, 1821 yılında burada hayatını kaybetti. Resmi ölüm nedeni mide kanseri olarak açıklansa da, sonraki yıllarda saç tellerinden alınan örneklerde ölümcül düzeyde arsenik tespit edildi. Napolyon’un sürgünde kaldığı Longwood House’un duvar kağıtları incelendiğinde, imparatorun en sevdiği renk olan Scheele Yeşili ile kaplı olduğu görüldü. Adanın nemli iklimi, duvarlardaki arseniği zehirli gazlara dönüştürmüş ve zaten zayıf düşmüş olan imparatoru yavaş yavaş zehirlemişti.
Estetiğin Karanlık Aynası
Sanat tarihi, sadece tekniklerin ve akımların değil, aynı zamanda maddelerin de tarihidir. Bugün sentetik ve güvenli boyalar sayesinde dilediğimiz her renge zahmetsizce ulaşıyoruz. Ancak geçmişin o büyüleyici başyapıtlarına bakarken, tuvalin arkasında yatan insan trajedilerini unutmamak gerekir.Bir dahaki sefere müzede sıcak bir kahverenginin derinliğine kapıldığınızda veya Viktorya dönemi tablolarındaki o asil yeşile hayran kaldığınızda kendinize şu soruyu sorun: Gördüğünüz şey sadece sanat mı, yoksa tarihin en estetik cinayet mahalli mi?
