Deliryum, 65 yaş üzerindeki kişilerde daha sık görülür. Yaş ilerledikçe görülme riski artar.

Deliryuma neden olan hastalıklar 4 farklı grupta incelenebilir.

1-Doğrudan beyinle ilgili nedenler

• Beyin damar hastalıkları: Kanama, inme, geçici iskemik inme
• Kafaiçi enfeksiyonlar: Menenjit, ensefalit, tüberküloz, HIV
• Kafa travmaları
• Epilepsi
• Kafa içinde yer alan tümör, abse gibi durumlar

2-Sistemik nedenler

• Enfeksiyon: Pnömoni, idrar yolu enfeksiyonu, sepsis, tifo, sıtma
• Metabolik hastalıklar: Karaciğer hastalıkları, üremi, elektrolit bozuklukları, kanserin uzak etkisi
• Endokrinolojik nedenler: Kan şekeri yüksekliği veya düşüklüğü, hipertiroidi krizi, adrenal yetmezlik, hipofiz yetmezliği
• Kalp hastalıkları: Kalp yetmezliği, kalp krizi, kalp cerrahisi
• Akciğer hastalıkları: Kronik obstruktif akciğer hastalığı, akciğer yetmezliği
• Kan hastalıkları: Ağır kansızlık, lösemi, kan hücre bozuklukları
• Ameliyat sonrası: Özellikle ortopedik, kalp damar ve organ nakli ameliyatları

3-Toksik nedenler

• Alkol, kokain, PCP, eroin, esrar, amfetamin türevleri, LSD, MDMA
• İlaçlar: Ağrı kesiciler, antibiyotikler, antiviraller, anti-mantar ilaçlar, anestezi ilaçları, antikolinerjik ilaçlar, opioidler, benzodiyazepinler
• Ağır metal ve zehirler: Kurşun, arsenik, mangan, cıva, alimunyum, karbonmonoksit zehirlenmesi
• Bağımlılık yapan maddelerden kesilme: Alkol, afyon ve türevleri, benzodiyazepinler

Birkaç ilaç veya ilaç kombinasyonu, bazı türleri de dahil olmak üzere deliryumu tetikleyebilir. Bunlar; ağrı ilaçları, antibiyotikler, antiviraller, antimantar ilaçlar, uyku ilaçları, anksiyete ve depresyon gibi duygudurum bozuklukları için ilaçlar, alerji ilaçları (antihistaminikler), astım ilaçları, kortikosteroid adı verilen steroid ilaçlar, parkinson hastalığı ilaçları, spazmları veya konvülsiyonları tedavi etmek için kullanılan ilaçlar.

Deliryumun 3 farklı türü bulunmaktadır:

-Hipoaktif deliryum: Bilinç durumunun uykuya meyilli olduğu, hastanın etrafa karşı kayıtsız ve ilgisiz göründüğü, hareketsizlik veya azalmış motor aktivitenin olduğu deliryum türüdür.

-Hiperaktif deliryum: Muhtemelen en kolay tanınan tiptir. Hastanın yatağında duramadığı, hareketliliğinde artış olduğu, bunaltı sıkıntı içinde gözlendiği, ajitasyon, hızlı ruh hali değişiklikleri veya halüsinasyonların görüldüğü deliryum tablosudur.

-Karma deliryum: Hipoaktif ve hiperaktif deliryum belirtilerinin bir arada görüldüğü ve yer değiştirdiği deliryum tablosudur. Kişi hızlı bir şekilde hiperaktif durumdan hipoaktif duruma geçebilir. Toplumda hipoaktif ve karma deliryum daha sık gözlenir.

Deliryuma özgü bir tedavi yöntemi bulunmamaktadır. Deliryumda görülen belirtiler altta yatan sebebin tedavi edilmesi ile ortadan kalkar. Örneğin deliryum belirtilerinin oluşmasına sebep olabilecek bir idrar yolu enfeksiyonu var ise bu enfeksiyonunun tedavi edilmesi ile deliryum belirtileri ortadan kalkar. Nadiren yoğun bunaltı, yatakta duramama, hareketlilik belirtileri için yatıştırıcı ilaçlar kullanılabilir.

Deliryumun teşhisini direkt sağlayabilecek herhangi bir kan tahlili veya görüntüleme yöntemi bulunmamaktadır. Deliryumun tanısı öncelikli olarak doktorun fizik muayene ve ruhsal durum muayenesi sonucunda, ani başlangıçlı zihin değişikliklerinin tespit edilmesi ve altta yatan diğer tıbbi hastalıkların varlığının ortaya çıkarılması ile konulmaktadır. Altta yatan diğer tıbbi durumlar için tetkik ve görüntüleme yöntemlerinden faydalanılabilir.

Deliryumda ortaya çıkan en temel belirti kişinin zihinsel fonksiyonlarının değişmesine bağlı olarak yaşadığı kafa karışıklığı ve bilinç bulanıklığıdır.

Bununla birlikte kişinin yakın çevresini tanımaması, bulunduğu yeri yabancı algılaması, dikkat bozukluğu, halüsinasyonlar, uyku bozukluğu ve huzursuzluk hali de deliryum belirtileri olarak gösterilir.

Deliryumun belirtilerini aşağıda yer alan şu karakteristik özellikler oluşturur:

• Ani zihinsel değişimle birlikte yaşanan kafa karışıklığı
• Bilinç bulanıklığı
• Kişinin yakın çevresini tanımaması
• Bulunduğu yeri yabancı algılaması
• Halüsinasyonlar
• Düşünme veya hatırlamakta zorluk çekmek
• Dikkat bozukluğu
• Uyku problemleri
• Huzursuzluk hali veya kaygılı davranışlar
• Duygusal dalgalanmalar

Bu karakteristik belirtiler gün içinde değişkenlik gösterip, daha iyi ya da daha kötü şekilde seyredebilir. Deliryumda yaşanan bu belirtiler, sıklıkla altta yatan tıbbi rahatsızlık durumunun başlaması ile beraber aniden (akut) gelişir ve çoğunlukla 7-10 gün sonra ortadan kalkar.

Deliryum, beyindeki sinyallerin normal şekilde gönderilmesi ve alınması süreci bozulduğunda meydana gelir. Buna neden olan faktörler arasında yaşlılık, inme veya kalp krizi, ciddi yaralanmalar, alkol/uyuşturucu kullanımı, böbrek/karaciğer hastalıkları ve kandaki mineral oranının bozulması yer alır

Deliryum meydana gelmesine neden olan faktörler şöyle sıralanabilir:

• Yaşlılık
• İnme veya kalp krizi
• Ciddi yaralanmalar
• Alkol/uyuşturucu kullanımı
• Böbrek/karaciğer hastalıkları
• Kandaki mineral oranının bozulması
• Kan şekeri yüksekliği veya düşüklüğü
• Ciddi uyku eksikliği
• İdrar yolu enfeksiyonu, zatürre, grip gibi enfeksiyonlar
• Kalp yetmezliği ve ritim bozuklukları
• Anestezik, antikolinerjik ve opiat aneljezikler (ağrı kesiciler) gibi ilaçlar
• Karbonmonoksit veya siyanür zehirlenmesi
• Yetersiz beslenme, vitamin eksiklikleri veya dehidrasyon
• Uyku yoksunluğu

Deliryum, beyin fonksiyonlarında meydana gelen ani ve anormal değişime bağlı olarak kafa karışıklığı ve çevresel farkındalık eksikliğine yol açan ciddi bir akıl sağlığı bozukluğudur. Aslında psikiyatrik bir hastalık olmayan deliryum, diğer tıbbi sorunların neden olduğu, ani başlangıcı olan, zihin işlevlerindeki bozulmadır.

Deliryum, çoğunlukla hastanelerin yataklı servisleri ile yoğun bakım ünitelerinde yatan 65 yaş üstü ve demans gibi unutkanlık rahatsızlığı olan kişilerde gözlenir.

En temel risk faktörü yaşlılık olan deliryum bunun dışında zehirlenme veya ciddi bir uyku eksikliği sonucunda da ortaya çıkabilir. Bu gibi durumlarda ortaya çıkan deliryumda kişi kafa karışıklığı yaşar, yönünü şaşırabilir, çevresine karşı olan farkındalığı azalır ve bilinç bulanıklığı yaşar.

Tipik belirtisi kişinin bulunduğu yeri veya tanıdığı kişileri tanımada zorluk çekmesine varacak kadar bilinç değişikliği olan deliryum ayrıca kişide dikkat bozukluğu, hafıza problemi, huzursuzluk hali gibi belirtiler de gösterebilir.

Özel bir tedavisi bulunmayan deliryum tedavisinde amaç, semptomları ve etkileri azaltmak amacıyla deliryuma neden olan faktörlerin tespit edilip iyileştirilmesidir.

Deli dana hastalığına neden olan prion proteini pişirmek, yıkamak, kaynatmak gibi mutasyondan kaçınma yöntemleri ile temizlenmemekte ve düzelmemektedir.

Başta sağlık çalışanları olmak üzere enfekte hastaya yakın olan kişilerin mutlaka eldiven kullanması, kesiklerle temastan kaçınılması, tek kullanımlık kıyafetler kullanması gerekir.

Deli dana hastalığı erken teşhis edilemeyen, hastalık belirti vermeye başladığı zaman tanı konulan bir rahatsızlıktır. Belirtiler ortaya çıktıktan sonra hasta 6-12 ay gibi kısa sürede tüm vücut fonksiyonlarını yitirerek hayatını kaybetmektedir.

Deli dana hastalığı günümüzde çok sık görülmemektedir. Tüm dünyada milyonda bir görülen ve semptomları ortaya çıkıktan sonra hızlı seyreden bir beyin iltihabı hastalığıdır.

Hastalığın kuluçka süresinin uzun olması ve klinik özelliklerindeki çeşitlilik nedeniyle genellikle erken tanı konulamamaktadır. Deli dana hastalığı uzun süren kuluçka dönemi nedeniyle çoğunlukla 60’lı yaşlarda ortaya çıkmaktadır.

Deli dana hastalığın ilk evresi hastada öncelikle depresyon, uyku bozukluğu, iştah bozukluğu, hafıza kaybı gibi kişilik değişiklikleri ile ortaya çıkarken ilerleyen dönemlerde demans gibi nörolojik bulgular ile devam emektedir.

Belirtiler ortaya çıktıktan sonra hızlı bir şekilde ilerleyen deli dana hastalığı, hastanın bunama sürecine girmesine neden olarak konuşama ve yürüme zorlukları, kas seğirmeleri, kramplara neden olur. Beyin dokuları hızla zarar gören hasta fiziksel ve mental fonksiyonlarını tamamen kaybedebilir.

Deli dana hastalığının kesin bulaşma nedeni tam olarak bilinmemektedir. Ancak öksürük, hapşırma, dokunma veya cinsel temas yoluyla bulaşan bir hastalık olmadığı bilinmektedir.

Kendiliğinden gelişebildiği gibi enfekte sığır eti, genetik nedenler ya da kontamine aletlerle yapılan cerrahi işlemler sonucu bulaştığı tahmin edilmektedir.

Deli dana hastalığın bilinen kesin bir tedavisi bulunmamaktadır. Hastalığın tedavisine yönelik çalışmalar uzun süredir devam etmektedir. Tanı alan hastaların ağrılarını azaltmak, kas kasılmalarını rahatlatmak ve hastalık sürecini konforlu geçirmelerini sağlamak için bazı tedaviler uygulanarak şikayetler en aza indirilmeye çalışılmaktadır.

Kuluçka süresi 35-40 yıl gibi uzun zaman sürdüğü için deli dana hastalığı erken bir dönemde belirlenememektedir. Hastadaki görülen nörolojik ve psikolojik belirtiler, kapsamında kesin tanı konulması için elektroensefalografi (EEG), periyodik keskin dalga gözlenmesi, beyin omurilik sıvısı (BOS) difüzyon ağırlıklı MRG çekilmektedir. Ancak EEG beyin anormalliklerini gösterir fakat tüm tiplerini teşhis edememektedir. Bu nedenle BOS yöntemi ile daha kesin sonuçlara ulaşılabilmektedir.

Manyetik rezonans görüntüleme tekniğiyle(MRI) ile hastalığa %90 oranında teşhis konulabilmektedir. Ancak hastalığın nonspesifik nörolojik ve psikiyatrik bulgular içermesi nedeni ile teşhisi kesinleştirmek için beyin dokusundan biyopsi yapılmaktadır.

Deli dana hastalığının öksürme, hapşırma, dokunma veya cinsel temas yoluyla bulaşmadığı kesin olarak bilinmektedir. Ancak uzun kuluçka dönemi nedeniyle henüz bulaşma yöntemi veya nedenleri henüz tam olarak bilinmemektedir.

Günümüzde de çok sık görülmeyen deli dana hastalığının bu nedenlerden kaynaklandığı düşünülmektedir;

1. Deli dana hastalığı teşhisi konulan hastaların çoğunda hastalığın neden kaynaklandığı net olarak bilinmez. Rahatsızlığın belirgin bir sebep olmadan geliştiği düşünülmektedir.
2. Deli dana hastalığı teşhisi alan hastaların yarıya yakınının ailesinde hastalık öyküsüne rastlanmıştır. Bu nedenle hastalığın genetik mutasyon için pozitif ilişkileri olduğu tahmin edilmektedir.
3. Deli dana hastalığı teşhisi konulan hastaların bazılarında kornea veya deri naklinden sonra enfekte olduğu görülmüştür. Ayrıca bazı kişilerde kontamine aletlerle beyin ameliyatı geçirdikten sonra deli dana hastalığı geliştiği belirlenmiştir. Çünkü vücutta bulunan ve anormal yapıya dönüşen prionlar standart temizleme yöntemleri ile yok edilememektedir. Vücudunda anormal pionlar olan kişilerde deli dana hastalığı gelişmektedir.
4. Deli dana tanısı almış bazı hastaların enfekte olmuş sığır eti tüketmesinden kaynaklandığı tespit edilmiştir.

Deli dana hastalığının kuluçka süresi uzun olabilir. Bu süre bazen 35-40 yılı bulabilir. Ancak deli dana hastalığının belirtilerin ortaya çıkmaya başladığı andan itibaren rahatsızlık çok hızlı ilerleyerek hastanın beyin hücreleri zarar görmeye başlar. Bu durum da hastanın durumunun ani ve hızlı bir şekilde kötüleşmesine neden olur.

Belirtiler ortaya çıktıktan sonra hastalarda genellikle birkaç ay içinde hızlı bir şekilde zihinsel bozulmaya neden olabilen deli dana hastalığının erken şikayetleri ve semptomları şunlardır;

• Kişilik değişiklikleri
• Hafıza kaybı
• Düşünmenin bozulması
• Bulanık görme yada körlük
• Uykusuzluk
• Koordinasyonsuzluk
• Konuşmada zorluk
• Yutma güçlüğü
• Ani ve sarsıntılı hareketler

Deli dana hastalığı ilerledikçe zihinsel belirtileri daha da kötüleşerek hastanın komaya girmesine neden olur. Bu durumdaki hastalar yaklaşık bir yıl içerisinde kalp yetmezliği, akciğer yetmezliği, pnömoni ya da çeşitli enfeksiyonlar nedeniyle hayatını kaybeder.

Deli dana hastalığının 4 türü mevcuttur.

• Sporadik form: Deli dana hastalığının %85 gibi büyük çoğunluğu sporadik hastaları oluşturmaktadır. Sporadik alt türünün nedeni vücutta bulunan prion proteinlerinin mutasyon geçirmesinden kaynaklanmaktadır.
• Genetik form: Deli dana tanısı almış hastaların %15’inin ailesinde bu hastalık tespit edilmiştir.
• İyatrojenik form: Kornea, deri nakli ya da kontamine ( bulaş olan) aletlerle beyin ameliyatı geçiren kişilerde oluşan deli dana hastalığı türüdür.
• Varyant formu: Enfekte sığır eti tüketen kişilerde görülen deli dana hastalığı türüdür.

Deli dana hastalığı ilk olarak 1990’lı yıllarda Avrupa’da Birleşik Krallık’ta teşhis edilmiş, sığırlarda rastlanılan ve insanlara da bulaşabilen beynin süngerleşmesine neden olabilen beyin dokusu iltihabı hastalığıdır.

Deli daha hastalığı herhangi bir bakteri ya da virüsle ortaya çıkan bir rahatsızlık değildir. Virüslerden daha basit bir yapıya sahip olan ve vücutta bulunan prion proteinin farklılaşmasından kaynaklanmaktadır. 35-40 yıl gibi uzun bir kuluçka süresi olan deli dana hastalığının insanda görülen türü Creutzfeldt-Jakob hastalığı (CJH) olarak adlandırılmaktadır.

Semptomları ortaya çıktıktan sonra hızlı bir şekilde ilerleyen deli dana hastalığı, beyin içerisinde boşluklar oluşturarak beynin süngerimsi bir yapıya dönmesine neden olmaktadır. Herhangi bir tedavisi bulunmayan ve semptomları ortaya çıktıktan sonra hastada fonksiyon kayıplarına neden olan deli dana hastalığı ölümle sonuçlanmaktadır.

Radyatör bir aracın olmazsa olmaz parçalarındandır. Bir araçta radyatör olmazsa motor soğutulamaz ve ideal sıcaklıkta tutulamaz. Dolayısıyla kısa süre içinde araç hararet yapar ve motor ciddi hasarlar alır.

Radyatör, araçlarda motor sıcaklığının aşırı yükselmesini önleyen bir soğutma birimidir. Sıvı soğutma prensibine dayanarak çalışan radyatör, motorun tehlikeli sıcaklıklara ulaşmadan ideal sıcaklıkta kalmasını sağlar. Böylece harareti ve motorun zarar görmesini önler.