Evet, karaciğer yağlanması ciddi bir sorundur. Karaciğer hücrelerinde yağ birikmesinin (karaciğer yağlanması) esas bozukluk olduğu durumların başında alkole bağlı karaciğer hastalıkları (alkole bağlı karaciğer yağlanması, akut alkolik hepatit, alkolik siroz gibi) gelir. Ancak son yıllarda giderek artan şekilde, alkole bağlı olmayan karaciğer yağlanmasının da ciddi karaciğer hastalıklarına yol açabildiği ortaya konmuştur. Bu durum “alkol dışı yağlı karaciğer hastalığı hastalığı” (İngilizce literatürde “non-alcoholic fatty liver disease” - NAFLD olarak geçer) olarak isimlendirilir.

Alkol almamak karaciğeri korumak için yeterli bir önlem değildir. Özellikle ülkemizde sirozun sadece %10-15’inin sebebi alkoldür. Türkiye’de sirozun en sık sebebi hepatit B ve hepatit C olmaya devam etmektedir. Üzerinde durduğumuz alkol dışı yağlanma giderek artan sıklıkta siroza sebep olabilen bir hastalık olarak kabul edilmektedir.

Sağlıklı beslenme ve düzenli spor ile sağlanacak uygun kiloya ek olarak, hiperlipidemi ve glikoz metabolizması bozuklukları ile sıkı mücadele işin esasını oluşturmaktadır. Bu sadece karaciğer için değil, genel sağlık için de gerekli olan bir yaklaşımdır.

Karaciğer yağlanması çok sık karşılaşılan bir rahatsızlıktır. Türkiye ve gelişmiş batı ülkelerinde obezite, hiperlipidemi ve aşikar-gizli şeker hastalığı toplumun en az üçte birini etkileyen ciddi sağlık sorunlarıdır. Dolayısıyla bu kişilerin çoğunda görülen karaciğer yağlanmasına da çok sık rastlanır. Hatta karaciğer yağlanmasına en sık rastlanan karaciğer hastalığı bile denilebilir.

Alkol tüketen kişilerde alkole bağlı karaciğer yağlanması görülürken, alkol kullanmayan kişilerde karaciğer yağlanmasının en temel sebebi obezitedir. Yüksek kan şekeri, trigliserid, kolesterol yüksekliği de karaciğer yağlanması nedenleri arasındadır.

Evet çevirir. Siroz evresine kadar hiçbir belirti vermeyen hastalık sinsice ilerlemektedir. Karaciğer belirti verdiğinde hasta artık siroz olmuştur. Tedavi süreci çeşitli ilaçlarla gerçekleşmektedir ancak sağlıklı ve düzenli beslenme ile fiziksel aktivite en faydalı tedavi biçimidir.

Obezite, şeker hastalığı ve ilk tanı konulduğunda karaciğer dokusunda yağlanmanın (steatoz) yanı sıra karaciğer iltihabı (hepatit) ve bağ dokusu gelişimi (fibrozis) bulunan hastalarda (bu tabloya “non-alcoholic steatohepatitis” NASH-alkol dışı karaciğer yağlanması ve iltihabı denir) siroz riski yüksektir. Bunlar daha yakından izlenmeli ve yağlanmaya yol açan bozukluklar giderilmeye çalışılmalıdır.

Giderek artan obezite, insülin direnci ve sağlıksız beslenme alışkanlıklarının neden olduğu karaciğer yağlanması kalp damar hastalıkları ve beyin damar hastalıklarına maruz kalma olasılığını ciddi oranda artırmaktadır. Şeker hastalarının insülin direnci yükseldikçe karaciğer yağlanması görülme riski aynı oranda artmaktadır.

Alkole bağlı karaciğer yağlanmasında asıl unsur aşırı alkol tüketimidir, alkolsüz karaciğer yağlanmasında ise, çok az ya da hiç alkol tüketilmediği halde trigliserid, obezite, diyabet ve metabolik sendrom gibi nedenlerle karaciğerin yağlanması durumu söz konusudur.

Karaciğer yağlanması ilerleyip siroz oluşana kadar asemptomatik yani belirti vermeyebilir. Yine de karnın sağ üst kısmında ağrı veya dolgunluk hissi, iştah kaybı, mide bulantısı ve kilo kaybı yaşanabilir.

Yeşil yapraklı sebzeler, enginar, süt ürünleri, sarımsak, kahve ve yulaf ezmesi yanı sıra, balık, keten tohumu, ay çekirdeği, ceviz ve fındık gibi omega-3 ve omega-6 kaynağı gıdaların tüketimi, düzenli egzersiz ve kilo vermek, karaciğer yağlanmasını geçirmeye yardımcı yöntemlerdir.

• Süt ürünleri
• Enginar ve yaban mersini gibi antioksidan kaynağı sebze-meyveler
• Somon, ton balığı, alabalık, sardalya gibi omega-3 yağ asitlerinden zengin balıklar
• Ispanak ve brokoli gibi yeşil yapraklı sebzeler
• Düzenli egzersiz
• Kilo vermek
• Bezelye, nohut, çavdar ve yulaf gibi lifli baklagiller ve tam tahıllar
• Zeytinyağı, avokado yağı ve kanola yağı gibi doymamış yağlar
• Zerdeçal
• Sofra şekeri ve yüksek fruktozlu mısır şurubu gibi ilave şekerleri azaltmak

Karaciğer yağlanması için en önemli risk faktörleri kandaki yağ türü olan trigliserid seviyelerinin yüksek olması, aşırı kilolu olma, genetik ve metabolik sendrom sorunlarıdır.

Karaciğer yağlanmasına neden olan risk faktörleri genel olarak şöyledir:

• Genetik yatkınlık (ailede karaciğer yağlanması olması)
• Kolesterol ve yüksek trigliserid düzeyleri
• İnsülin direnci ve tip 2 diyabet
• Büyüme hormonu eksikliği
• Polikistik over sendromu
• Yaş (özellikle 50+ yaş)
• Yüksek tansiyon
• Hipotiroidi (tiroid bezinin az çalışması)
• Hipofiz bezinin az çalışması

Karaciğer yağlanmasına karşı alınabilecek önlemleri şöyle sıralayabiliriz;

• Günde 30 dakika tempolu yürüyüş yapılmalıdır
• Ağırlıklı egzersizle beraber kas egzersizleri de yapılabilir
• Metabolizmayı düzenleyen beslenme alışkanlıkları ve özellikle Akdeniz tipi diyet tercih edilmelidir
• Tekli doymamış yağ asitleri içeren zeytinyağı, balık ve sebze tüketilmelidir
• Yağdan, rafine şekerden ve unlu mamullerden kaçınılmalıdır
• Raf ömrü olan, koruyucu içeren, kapalı kutulardan uzak kalınmalıdır

Karaciğer yağlanması sağlıklı bir diyet ve egzersiz ile azaltılabilir. Özellikle enginar, baklagiller, süt ürünleri, et, ıspanak, brokoli, somon, ton balığı, alabalık ve sardalya gibi omega-3 yağ asidi açısından zengin yağlı balıklar, bezelye, nohut, enginar, zeytinyağı, zerdeçal ve yaban mersini gibi besinler karaciğer yağlanmasına iyi gelen besinler arasında yer almaktadır.

Karaciğer yağlanmasına iyi gelen yöntemler şunlardır:

• Ispanak ve brokoli gibi yeşil yapraklı sebzeler
• Somon, ton balığı, alabalık, sardalya gibi omega-3 yağ asitlerinden zengin balıklar
• Bezelye, nohut, çavdar ve yulaf gibi lifli baklagiller ve tam tahıllar
• Enginar ve yaban mersini gibi antioksidan kaynağı sebze-meyveler
• Zeytinyağı, avokado yağı ve kanola yağı gibi doymamış yağlar
• Zerdeçal
• Sofra şekeri ve yüksek fruktozlu mısır şurubu gibi ilave şekerleri azaltmak

Karaciğer yağlanmasının tedavisinde ilk adım hastanın kilo verip alkolü bırakmasıdır. Yapılan araştırmalara göre bir hasta kilosunun yüzde 10’unu verirse karaciğer hastalıkları gerilemektedir. Kilonun yüzde 5’i verildiğinde olumlu iyileşme başlamaktadır.

Eşzamanlı olarak diyabet varsa onun da regüle edilmesi, şeker düzeyinin belirli sınırlarda tutulması, diyet ve ilaçlarla şekerin düzenlenmesi de karaciğer yağlanması sorununun çözülmesini sağlar.

Kolesterol varsa yine diyet ve ilaçlarla hastanın karaciğer yağlanması sorunu azaltılabilir, karaciğerin eskiye dönüşü sağlanabilir. Bu hastaların çoğunda kolesterol ve trigliserid yüksekliği görülmektedir.

Yapılan araştırmalarda yağlanmadan dolayı karaciğer testleri yüksek hastalarda kolesterol ve trigliserid yüksekse kolesterol düşürücü ilaçların kullanılmasının karaciğere yararlı olduğu görülmüştür. Unutulmaması gereken kural, her kim olursa olsun kolesterol ilaçları başlandığında üçüncü-dördüncü aylarda kontrol amaçlı karaciğer testlerine bakmak yararlıdır.

Kilo vermenin yöntemi diyet ve egzersizdir ve bu doğrultuda akdeniz mutfağı son derecede faydalı bir sonuç verir ve kilo vermek için etkili bir beslenme türü olarak kabul edilir.

Ayrıca haftanın üç ya da dört günü mutlaka yürüyüş, yüzme veya spor salonunda yapılan aktiviteler olmalıdır. Bu adımlar uygulandığında hastanın karaciğeri düzelebilir.

Eğer hastalık ilerlerse son çare olarak karaciğer nakli işlemi yapılır. Karaciğer yağlanması olan hastalar nakilde de özel bir grubu oluştururlar çünkü kilolu hastalar karaciğer nakli de görece zor olmaktadır. Bu hastaların zayıflaması önceliklidir. Hastalık ilerlemeden kilo vererek, egzersizle önceki hedef olmalıdır.

Genel sağlık kontrolü veya bir hastalık sebebiyle yapılan biyokimyasal tetkikler sırasında, karaciğer testlerinin (sıklıkla ALT ve GGT) yüksek bulunması veya üst karın ultrasonografisinde karaciğerde yağlanma saptanması tanıya giden ilk adımdır. Bazen bahsedilen risk faktörlerine sahip olmayan kişilerde de karaciğer yağlanması olabilir. Genetik faktörlerin rolü söz konusudur. Alkol alan ama bunu gizleyen hastalar da tanı güçlüğü yaşanabilir.

Yani bu hastalar sık doktora giden kişilerdir. Genellikle üst karın ultrasonografisinde karaciğerde yağlanma ve büyüme tanısı konur. Bazen de rutin yapılan testler olan ALT, AST ve GGT gibi karaciğer testleri yüksek çıkınca araştırılan hastada yağlı karaciğer hastalığı (hepatosteatoz) tesbit edilir.

Tabii ki ADYKH tanısı konulmadan önce belirlenen sınırın üzerinde alkol alınmasına bağlı alkolik karaciğer hastalığı, viral hepatitler (hepatit B ve hepatit C), ilaç toksisitesi (kortikosteroidler, tamoksifen, amiadarone, methotrexate, lomitapide ve mipomersen gibi), Wilson hastalığı (karaciğerde bakır birikmesi ile karakterli), hemokromatozis, alfa-1 antitripsin eksikliği ve otimmun hepatitler gibi hastalıklar ekarte edilmelidir. Ayrıca açlık, süratli zayıflama, parenteral (damar yolu ile) beslenme, Abetalipoproteinemi ve Lipodistrofi makroveziküler karaciğer yağlanması yapan ve konumuz dışında kalan hastalıklardır.

Sadece karaciğer yağlanması olan hastalarda seyir iyi huyludur ve siroza ilerleme riski düşüktür. Alkol dışı yağlı karaciğer hastalığı olanlarda hastalığın gidişatı ile ilgili en önemli bulgu karaciğerde iltihabi aktivite ile birlikte fibrozisin yani bağ dokusu birikmesinin olması ve fibrozisin derecesidir. Gerek siroza ilerleme ve gerekse hepatoselüler karsinoma (HSK) ve diğer komplikasyonların gelişmesi hususunda yol göstericidir.

Fibrozisin tesbiti ve derecesini belirlemede ideal olmayan altın standart karaciğer biyopsisidir. Ancak gerek biyokimyasal testlerle yapılan değerlendirmeler, gerekse karaciğerin doku sertliğini, ya da elastikiyetini ölçen Elastografiler (Fibroscan, US ile elastografi ölçümü, MR Elastografi) son derece yararlı bilgiler sağlar. Gerekirse bunlardan sonra da biyopsi yapılabilir.

Karaciğerdeki yağlanma ilerlediğinde, kronik yorgunluk, kilo kaybı, halsizlik ve güçsüz hissetme, itştah kaybı, ödem, mide bulantısı ve vücudun kanamaya daha yatkın hale gelmesi yaşanan belirtilerdir.

Karaciğer yağlanmasında ortaya çıkan belirtiler şunlardır:

• Aşırı yorgunluk
• Cilt ve göz akında sararma (sarılık)
• İdrar renginde koyuluk
• Cilt kaşıntısı
• Karnın sağ üstünde ağrı
• Bacaklarda ve karında şişlik (ödem)
• İştah ve kilo kaybı
• Mide bulantısı ve kusma
• Vücudun kanama ve morarmaya yatkın hale gelmesi
• Deride örümcek benzeri kan damarları oluşması
• Karaciğerin büyümesi (hepatomegali)
• Adet döngüsünde düzensizlikler
• Yağlanma ileri boyutlara ulaştıysa ve karaciğere zarar vermeye başladıysa kan kusma, dışkının siyah renge dönüşmesi ve idrarda koyuluk ortaya çıkabilir.

Karaciğer yağlanması belirtileri hafif ya da yok denecek kadar az olabilir, bu sebeple genellikle rutin bir kan testi veya karaciğer ultrasonu sırasında tanı konulur.

Karaciğer yağlanmasının nedenleri yoğun alkol tüketimi, obezite, diyabet ve trigliserid seviyesinin yüksek olmasıdır. Hızlı kilo verme ve yeterli beslenmeme de karaciğer yağlanmasına neden olur.

Karaciğer yağlanmasına neden olan durumlar genel olarak şunlardır:

• Yoğun alkol tüketimi
• Obezite
• Yüksek kan şekerine bağlı diyabet
• Trigliserid
• Kolesterol yüksekliği
• Yüksek tansiyon
• Hareketsiz yaşam
• Yetersiz beslenme
• Hepatit C hastalığı
• Hipotiroid
• Bazı ilaçların kullanımı

Yoğun alkol tüketimi​

Karaciğerin görevlerinden biri, tüketilin alkolü parçalamaktır. Ancak çok fazla alkol tüketildiğinde karaciğer bu alkolü parçalayamaz ve yağlanma ortaya çıkar. Bu yüzden aşırı alkol tüketimi karaciğer yağlanmasının temel sebebi sayılır.

Obezite​

Fazla kalori tüketmek ve buna bağlı olarak aşırı kilo almak karaciğerde yağ birikmesine neden olur. Karaciğer, yağları olması gerektiği gibi işleyip parçalamadığında çok fazla yağ birikimi meydana gelir. Obezite, diyabet veya yüksek trigliserit gibi başka hastalıkları olan kişilerde karaciğer yağlanması ortaya çıkar.

Diyabet​

Tip 2 diyabet hastası olan kişilerin birçoğunda karaciğer yağlanması sorunu görülür. Diyabet, alkole bağlı olmayan karaciğer yağlanmasının altında yatan ana faktördür.

Trigliserid​

Yüksek trigliserid düzeyine sahip olan kişilerde karaciğer yağlanması problemi meydana gelebilir.

Kolesterol yüksekliği​

Çok fazla yağlı ve şekerli besinler tüketilmesine bağlı olarak kandaki kolesterol oranı yükselir. Kolesterol yüksekliği de karaciğerlerde hasar meydana getirmesiyle birlikte karaciğer hücrelerinde yağlanma oluşturur.

Yüksek tansiyon​

Obezite, diyabet, trigliserid ve kolesterol yüksekliğiyle birlikte yüksek tansiyon seviyeleri de birçok organı olumsuz etkilediği gibi karaciğerin yağlanmasına da sebebiyet verir.

Hareketsiz yaşam​

Hareketin olmadığı bir yaşam, karaciğer fonksiyonlarının düzgün çalışmamasına neden olarak yağ birikimine yol açabilir.

Alkol tüketimine bağlı olarak ortaya çıkan karaciğer yağlanmasıdır. Sadece bir kaç gün süreyle bile olsa fazla miktarda alkol içmek karaciğerde yağ birikmesine neden olur. İlerleme durumuna bağlı olarak alkol tüketimi sonlandırılırsa düzeltilebilir ancak alkole bağlı karaciğer yağlanması söz konusuyken alkol tüketimi devam ederse alkol kaynaklı hepatit veya alkol kaynaklı siroz gelişme riski artacaktır.

Alkole bağlı olmayan karaciğer yağlanması, çok az ya da hiç alkol tüketilmediği halde obezite, genetik, trigliserid yüksekliği, diyabet ve insülin direnci gibi nedenlerle karaciğerde yağ birikmesidir. Karaciğerde yağ birikmesi karaciğerin hasar görmesine neden olur, önlem alınmazsa karaciğerin geri dönüşümsüz hasarı olan siroz hastalığı ve karaciğer kanserine sebebiyet verebilir.

Tıbbi adı steatoz olan karaciğer yağlanması, genellikle sağlıksız beslenme ve obezite, diyabet, trigliserid yüksekliği ve aşırı alkol tüketimi gibi nedenlerle karaciğer hücrelerinde normalden fazla yağ biriktiği karaciğer hastalığı türüdür. Karaciğer yağlanmasının alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD) ve alkole bağlı yağlı karaciğer hastalığı diye iki türü bulunur. Alkole bağlı karaciğer yağlanmasında asıl neden alkoldür.

Karaciğer normalde az miktarda yağ içerir ancak karaciğer ağırlığının %5'i üzerinde yağ birikmesi karaciğer sağlığı için risk oluşturur. Karaciğerde yağlanma oranı %30’dan büyük olunca olunca laboratuvar ve/veya klinik belirtiler ortaya çıkabilir. Bunlar sıklıkla karın ağrısı, yorgunluk, kilo kaybı, ciltte sararma ve karaciğer büyümesidir.

Siroz genellikle tedavi edilemez fakat neden olabildiği belirtiler ve gelişebilecek komplikasyonları yöneterek daha kötüye gitmesi durdurulabilir.

Karaciğer vücutta kendini yenileyebilen tek organdır ancak karaciğer sirozu söz konusu olduğunda karaciğerin kendini yenileyebilme yetisi ya çok sınırlı hale gelmiştir ya da kalmamış olur.

Siroz teşhisi konması kişinin ölümcül durumda olması demek değildir. Fakat siroz ilerledikçe daha fazla daha fazla skar oluşması karaciğer fonksiyonunun düşmesine neden olur. Bunun sonucu olarak, düzgün çalışamayan karaciğer hayatı tehdit eden bir duruma dönüşebilir.

Kompanse sirozu olan hastalar asemptomatiktir ve genel olarak ortalama hayatta kalma süreleri 9-12 yıldır, dekompanse'de ise genel olarak ortalama hayatta kalma 2 yıldır.

Bu konuda gastroenteroloji ve hepatoloji doktorları hastalara yardımcı olacaktır. Erken siroz evresinde her 1-3 ayda bir; ileri evredeki sirozda ise her 1-4 haftada bir değerlendirme yapılmalıdır.

Düzenli olarak karaciğer fonksiyonları takip edilmelidir. Hastalığın derecesine, şiddetine, belirtilerine göre de takip süreleri doktor tarafından belirlenmektedir.

Doktorun tüm önerilerine harfiyen uymak çok önemlidir. Sağlıklı beslenmek, aşırı fiziksel aktivitelerden kaçınmak da gerekir. Doktorun önerdiği şekilde egzersiz yapılmalıdır. Bunun yanında bir siroz hastası doktora danışmadan rastgele herhangi bir ilaç ya da bitkisel kür kullanmamalıdır.

Hastadan hastaya değişiklik göstermekle birlikte, karaciğer sirozunun dünyadaki ölüm nedenleri arasında 10. sırada olduğu bilinmektedir.

Dekompanse sirozun aksine, kompanse siroz evresinde siroz durumunuz vardır ancak henüz belirgin semptomlarınız(asemptomatik) ortaya çıkmamıştır.