Çölyak hastalığı buğday, arpa, çavdar gibi tahıllarda bulunan gluten adlı proteine karşı vücudun verdiği alerjik tepki ile ince bağırsak başlangıç bölgesinin anatomik yapısının değişmesine neden olan emilim bozukluğudur. Çölyak aynı zamanda bir ince bağırsak hastalığıdır.

Çoklu organ yetmezliğinde etkilenen organa bağlı olarak farklı branş doktorlarının devreye girdiği bir süreç söz konusudur. Dahiliye, kardiyoloji, göğüs hastalıkları, gastroenteroloji, nefroloji ve nöroloji gibi bölüm doktorları çoklu organ yetmezliği vakalarıyla ilgilenir.

Çoklu organ yetmezliği genellikle akciğer, böbrek ve karaciğer gibi hayati organlarda başlasa da kalp de etkilenen hayati organlardan biridir.

Organ yetmezliği vakalarında organların ne kadar zarar gördüğü önemlidir. İleri seviyede bir sorun varsa kişiye organ nakli yapılmalıdır. Tedavi edilmeyen organ nakli vakalarının ciddi sonuçları olabilir.

Çoklu organ yetmezliği, iki veya daha fazla organın işlevini yitirmesidir.

Çoklu organ yetmezliğinin tedavisi, etkilenen organın durumuna göre değişir ancak genel olarak uygulanan tedavi yöntemlerinin başında organ nakli gelir. Organ nakli, nakil gereken hastalar için uygulanır.

Bunun dışında kan akışının düzeltilmesi, enfeksiyon için antibiyotikler, oksijen tedavisi, diyaliz ve cerrahi operasyon da yaygın tedavi yöntemleridir. Ancak organların durumuna göre tedavi şekli değişebilir.

Çoklu organ yetmezliğinde tedavi seçenekleri şu şekildedir:

• Yaygın olarak organ nakli
• Kan akışının iyileştirilmesi
• Enfeksiyon için antibiyotikler
• Oksijen tedavisi
• Diyaliz
• Cerrahi operasyon

Çoklu organ yetmezliğinin teşhisi için organa bağlı olarak farklı tanı yöntemlerine başvurulabilir. Karaciğer ve böbrek fonskiyon testleri, kan testleri, EKG, akciğer görüntüleme yöntemleri, ultrason, BT taraması ve nörolojik testler bu doğrultuda çoklu organ yetmezliği tanısında yararlanılan yöntemlerdendir.

Çoklu organ yetmezliğinde görülen ortak belirtiler arasında nefes darlığı, kalp atış hızında düzensizlik, mide bulantısı, kusma, aşırı yorgunluk, ateş, titreme, karında şişlik, karın ağrısı, ciltte renk değişimi ve ayaklarda ödem yer alır.

Çoklu organ yetmezliğinde görülen belirtileri, yetmezliğin görüldüğü organa bağlı olarak değişkenlik gösterebilir.

Çoklu organ yetmezliğinde ortaya çıkabilecek ortak semptomlar arasında şunlar yer alır:

• Nefes darlığı
• Kalp atış hızında düzensizlik
• Mide bulantısı ve kusma
• Aşırı yorgunluk
• Ateş
• Titreme
• Karın şişliği
• Karın ağrısı
• Göğüs ağrısı
• Ciltte sarılık (karaciğer yetmezliği)
• Ayaklarda ödem

Enfeksiyon, travmatik bir yaralanma, toksik yaralanma, ameliyat, kaza, metabolik hızın artması, kronik hastalıklar, kan/oksijen kaybı gibi faktörler çoklu organ yetmezliğinin nedenleri arasında yer alır. Bu faktörlerin kontrol altına alınmadığı durumlarda çoklu organ yetmezliği hayatı tehdit eden sonuçlara yol açabilir.

Çoklu organ yetmezliğinin altında yatan nedenler maddeler halinde şöyle sıralanabilir:

• Enfeksiyon (sepsis)
• Travmatik yaralanma
• Toksik yaralanma (yasaklı madde, çevresel toksinler)
• Metabolik hızın artması
• Kronik hastalıklar
• Kan/oksijen kaybı
• Şiddetli pnömoni

Enfeksiyon (sepsis)​

Bakteriyel enfeksiyonların kana karışması durumu olan sepsis, farklı organları olumsuz etkileyebilecek toksinler üretebilir. Bu da zamanla şok ve daha ileri seviyede çoklu organ yetmezliğine neden olabilir.

Travmatik yaralanma​

Özellikle hayati organların birinde meydana gelen ciddi bir yaralanma akut organ yetmezliğine neden olabilecek bir etki yaratabilir. Organlar iyileşir ancak yaralanmadan dolayı kalıcı bir hasar alırsa bu durum kronik organ yetmezliğine sebebiyet verebilecek bir durumdur. Zamanla etkilenen organlar işini eskisi kadar iyi yapamayabilir. Bu durum akut olabileceği gibi kronik organ yetmezliğinin de habercisi olabilir. Bu sebeple tıbbi müdahale önemlidir.

Toksik yaralanma​

Vücuttaki toksinler hem akut hem de kronik organ yetmezliğine neden olabilir ve hayati organlardan herhangi birini veya hepsini bile etkileyebilir. Çevredeki zararlı maddelerden, vücutta toksin üreten bakteriyel enfeksiyonlardan veya kullanılan yasaklı maddelerden toksik zehirlenme yaşanabilir. Uyuşturucu madde, alkol kullanımı, çevresel toksinler ve bakteriyel enfeksiyonlar bunlara örnek olarak verilebilir.

Metabolik hızın artması​

Hipermetabolizma olan metabolik hızın artması da zamanla organlara zarar verebilir.

Kronik hastalıklar​

Karaciğer hastalığı, hepatit C, böbrek hastalıkları, hipertansiyon, diyabet, crohn hastalığı, astım, alzheimer ve Parkinson gibi kronik hastalıklar çoklu organ yetmezliğine sebebiyet verebilen kronik hastalıklar arasında yer alır.

Kan/oksijen kaybı​

Herhangi bir organdaki iskemi (kan akışının zayıflaması), iltihaplanmaya ve ardından doku ölümüne neden olabilir. Bu etki ani veya kademeli olarak gerçekleşebilir. Özellikle beynin bir bölümündeki iskemik inme, akut beyin hasarına ve bazı vakalarda beyin ölümüne yol açabilir. İskemik kardiyomiyopati ise kronik kalp yetmezliğinin yaygın bir nedeni olarak kabul edilir.

Böbrek yetmezliği, kalp yetmezliği, karaciğer yetmezliği, akciğer yetmezliği, ince bağırsaktaki yetmezlik ve beyin yetmezliği gibi hastalıklar organ yetmezliği çeşitlerine örnek olarak verilebilir. Bu organlar hayati organlardır ve bu organların düzgün çalışmamasının hayati sonuçları olabilir.

Organ yetmezliği çeşitleri şöyledir;

• Böbrek yetmezliği
• Kalp yetmezliği
• Karaciğer yetmezliği
• Akciğer yetmezliği
• Beyin yetmezliği
• İnce bağırsaktaki yetmezlik

Çoklu organ disfonksiyonu olarak da ifade edilen çoklu organ yetmezliği, birden fazla organ sisteminin ani veya kademeli olarak bozulmasıyla karakterize olan ve yaşamı tehdit edebilen bir durumdur. Çoklu organ yetmezliği eğer hayati organları etkilerse bu durum acil müdahale gerektirir.

Vücuttaki hayati organlar arasında karaciğer, böbrek, kalp, beyin, akciğer ve ince bağırsak yer alır. Bu organlar vücudun işlevini sağlıklı olarak yürütebilmesi adına çok önemli organlardır. İlgili organlardan bir veya birkaçının bozulması ile vücutta ciddi tahribatlar meydana getirebilir.

Özellikle birden fazla organın bozulmasıyla ortaya çıkan durum ise çoklu organ yetmezliği anlamına gelir. Yaşam desteği ve organ nakli dahil olmak üzere birden fazla tıbbi müdahale içeren çoklu organ yetmezliğinde vaktinde müdahale edilmediği takdirde ciddi sonuçlar ortaya çıkabilir.

Çoklu organ yetmezliğine giden yolda buna neden olan durumlar genellikle travmatik bir yaralanma veya ciddi bir enfeksiyondur. Ayrıca kronik hastalıklar da zamanla çoklu organ yetmezliğine sebebiyet verebilir.

Osteoid osteoma iyi huylu bir kemik tümörüdür. Kemiğin genellikle dış kabuk kısmında meydana gelir. Sebebi tam olarak bilinmemektedir. En önemli belirtilerinden birisi özellikle akşam belli bir saatten sonra ortaya çıkan şiddetli ağrıdır. Ağrı genellikle aspirin tedavisine yanıt verir. Aspirin kullanılmasıyla ağrı dramatik bir şekilde azalır.

Radyolojik olarak görüntülemede röntgen ve Bilgisayarlı Tomografi (BT) ile tümörün yeri belirlenebilir. Hastaların çoğunda Osteoid osteoma kalça bölümüne yakın, uyluk kemiğinin iç kısmında yer alır. Ancak Osteoid osteoma vücudun her alanında görülebilmektedir.

Osteoid osteoma tedavisi kemik lezyonunun oldğu bölgenin cerrahi olarak çıkartılmasıdır. Lezyonun çıkartılmasıyla birlikte hastanın tam tedavisi sağlanmış olacak ağrı, topallama, aksama şikayetleri geçecektir.

Osteokondritis Dissekans rahatsızlığında genellikle sebep tam olarak bilinmemektedir. Mikro travmaların ya da diz eklemenin içindeki bazı problemlerin bu durumu tetikleyebileceği ileri sürülse de yüzde yüz ispatlanmamıştır.

Genellikle temel problem eklem yüzeyini oluşturan kıkırdağın altındaki kemikle birlikte ayrışması ve eklem bütünlüğünü bozan soruna yol açmasıdır. Erken dönemde tespit edildiğinde bu parçanın bölgeye vidayla ya da özel kendiliğinden eriyebilen pinlerle sabitlenmesi tedaviyi sağlayabilmektedir.

Bunun yapılabildiği aşama geçilmişse bölgedeki ayrışmış olan kıkırdağın altındaki kemikle birlikte ayrılıp kemiğin tekrar kendini iyileştirmesini sağlayacak müdahaleler ve sonrasında yeniden kıkırdak yapısının oluşmasını sağlayacak destek yapıların uygulanması gerekir. Çocukların yaşının küçük olması tedavi şansını artırmaktadır.

Genellikle 10 yaş grubunun üzerinde, hareketli, kilolu ve genellikle altta yatan hormonal bir düzensizliğe bağlı durumlarda görülen bir rahatsızlıktır. Uyluk kemiğini baş kısmındaki büyüme kıkırdağının direncinin zayıflaması ve üzerine binen aşırı yüklere bağlı olarak da bu büyüme kıkırdağının üst kısmında kalan kemikleşme merkezinin kayması sonucu ortaya çıkar.

Femur başı epifizi kayması durumunda ağrılı topallama, aksama olabileceği gibi topallama ağrısız da yaşanabilir. Ancak genellikle ağrılı aksama topallama söz konusudur. Durum tespit edilirse bu kaymayı durdurmak için en kısa sürede büyüme kıkırdağını kilitleyecek şekilde cerrahi tedavi gerekmektedir. Üzerine bastırmamak gerekir.

Genelde bu çocuklarda metabolik ya da hormonal bozukluklar olabileceği için çocuğun mutlaka pediatri ve pediatrik endokrinoloji eşliğinde incelenmesi gerekir.

Bacak uzunluk farklılıkları çocuklarda nadir görülmekle birlikte topallama, aksama nedenlerinden birisidir. Bacak uzunluk farklılıklarının bir kısmı nedeni belli olmayan durumlar olabileceği gibi bir kısmı enfeksiyona bağlı, bir kısmı çocukluk yaşında geçirilmiş travmalara, bir kısmı da perthes hastalığı veya kaslarla ilgili sorunlarla ortaya çıkmaktadır.

Kemiğin normal metabolizmasını bozan durumlar, eklemler arasında köprüleşme olması, çocuktaki bazı hormonal bozukluklara bağlı olarak büyüme kıkırdaklarının olumsuz etkilenmesi gibi durumlarda bacak uzunluk farkına yol açabilmektedir. Bunun sonucunda da aksama topallama görülebilmektedir. Bacak uzunluk farklılıklarının tedavisi sebebe yöneliktir.

Toplumda nadir görülen hastalıklardan birisidir. Mutlaka tedavi ve takip edilmesi gereken bir rahatsızlıktır. Uyluk kemiğinin baş kısmında yani kalçanın yuvasına oturan baş kısmının büyüme kıkırdağını besleyen damarlarda kan akışının bilinmeyen bir sebeple bozulması ile ortaya çıkmaktadır.

Bu bozulma büyüme kıkırdağının beslenememesine neden olarak uyluk kemiğinin baş kısmının yapısının bozulmasına yol açar. Toplumda nadir görülmekle birlikte çocuklarda topallama, aksama nedenleri arasında mutlaka göz ardı edilmemesi gereken ayrımının yapılması gereken hastalıktır.

Perthes hastalığının erken dönemdeki tedavisi ayağın üzerine yük verdirmeme yani koltuk değneği kullanmak ve takip şeklindedir. Bu hastaların bir kısmı özellikle erken yaşta ortaya çıktığı durumlarda kendiliğinden toparlanarak damarlardaki kan akışı normale döner ve uyluk kemiğinin baş kısmının tekrar küresel, yani olması gerektiği şekline dönmesi mümkün olur.

Eğer bu başarılamazsa yine uzun soluklu olarak takip etmek ve hastanın şikayetlerine yönelik kısıtlı da olsa bazı cerrahi tedavilerle müdahale etmek gerekebilmektedir.

Vücutta meydana gelen bir enfeksiyon sonrası ortaya çıkan eklem şişliklerine “reaktif artrit” denilmektedir. Reaktif artrit ile geçici sinovit bazen birbirine karıştırılabilmektedir. Çocukta üst solunum yolu enfeksiyonuyla birlikte topallama, aksama yaşanabilmektedir.

Çocukta üst solunum yolu enfeksiyonu, idrar yolu enfeksiyonu ya da sindirim sistemi enfeksiyonu sonrası eklemlerde ödem ortaya çıkıyorsa tedavi edilmesi gereken öncelikli yer asıl enfeksiyonun olduğu bölgedir. Geçici sinovitte vücudun farklı bir yerinde enfeksiyon yoktur. Doğrudan eklemin kendisi virüsler tarafından tutulur.

Geçici sinovit genellikle eklemlerde meydana gelen viral enfeksiyonlardır. Bu viral enfeksiyona bağlı olarak eklemin içinde hali hazırda mevcut olan sıvı normalden daha fazla artacaktır. Bu da çocuğun ayağının üzerine basması durumunda eklemde ağrı olarak kendini belli edecektir. Toplum arasında “eklem nezlesi” olarak da ifade edilir.

Buradan da anlaşılacağı gibi tedavisi genellikle istirahat ve ağrıya yol açan sıvı artışının kontrollü bir şekilde azaltmayı sağlayacak ilaç tedavisidir. Bu ilaç tedavisi krem şeklinde veya ağızdan şurup şeklinde olabilmektedir. Çocuğun yakından takip edilmesi çok önemlidir.

Bazen geçici sinovit gibi ortaya çıkan tablolar hızlı bir şekilde septik artrit denilen eklemin bakteri enfeksiyonuna dönebilmektedir. Bu nedenle aile ve doktorun koordineli olması gerekmektedir.

Tümör olarak tabir edilen durum halk arasında iyi huylu veya kötü huylu olarak adlandırılır. Kötü huylular tıbbi olarak “maligni” iyi huylular ise “benign” olarak adlandırılır. Maligniteler bazen ağrısız aksama ve topallamaya yol açmaktadır ancak genellikle bu tablolar ağrılıdır. Ağrılar istirahat halindeyken bile yaşanmaktadır. Bu durumu ekarte etmek için ailenin vereceği hikaye son derece önemlidir.

Eğer çocuk ısrarlı bir şekilde ağrıdan bahsediyorsa, topallama gözlemleniyorsa bu ağrının farklı yerlerde olmasına rağmen şikayetler gerilemiyorsa her iki bacağın belden aşağı radyolojik olarak incelenmesi bazen tümörlerin ortaya konmasında önemli olmaktadır. Bu yaş grubunda en sık görülen kötü huylu tümörler genellikle ağrılıdır. Eğer ağrı yapmadan aksamaya, topallamaya yol açıyorsa büyük ihtimalle selim bir tümördür.

Çocuklarda görülen iyi huylu tümörler kemiğin zayıflamasına, kırık oluşma riskine yol açmıyorsa takip edilebilir. Ancak kemiği zayıflatan, kırılma riskine neden olan tümörler iyi huylu olsa bile cerrahi yöntemle çıkartılmalıdır. Kötü huylu tümörler pediatrik onkoloji, pediatrik ortopedi, ortopedik onkoloji gibi farklı branşların bir araya gelmesiyle tedavi edilmelidir.

Kalçayı oluşturan yuva ile bu yuvanın içine oturan uyluk kemiğinin baş kısmı denilen yuvarlak küre şeklindeki yapının birbirine olan uyumsuzluğudur. Eskiden kalçanın doğuştan çıkık olduğu düşünüldüğü için rahatsızlığın adı doğuştan kalça çıkığı olarak tanımlanmaktaydı.

Ancak yapılan araştırmalar rahatsızlığın bu şekilde ilerlemediğini ortaya koymuştur. Kalça doğuştan çıkık değil gelişim sırasında eklemler arasındaki uyumsuzluk sonucu kalçanın yerinden çıktığı belirlenmiştir. Bu nedende günümüzde bu rahatsızlığa “gelişimsel kalça dispilazisi” denmektedir.

Sağlık Bakanlığı tarafından uygulanan ultrason tarama testleri ile artık bu rahatsızlık erken yaşta tespit edilebilmektedir. Doğuştan kalça çıkığı olarak bilinen gelişimsel kalça dispilazisi rahatsızlığında ailelerin bilinçlenmesi erken teşhis bakımından son derece önemlidir. Eskiden çok sık yapılan kundaklama gibi yanlış uygulamaların artık toplumda yapılan bilinçlendirme çalışmalarıyla terkedilmesi kalça çıkığı sıklığını ciddi anlamda azaltmıştır.

Erken yaşta tespit edilmesi durumunda tedavisi çok kolay yapılmaktadır. Pavlik bandajı denilen yöntem ya da kalçayı ata oturur pozisyonda tutan cihazlarla çocuklar birkaç ay takip edilerek tedavileri sağlanmaktadır. Bütün bunlara rağmen dirençli olan kalça çıkıklarında ise son çare olarak ameliyatla kalçanın yerine oturtulması sağlanır.

Bu ameliyat tekniğinin de yeterli olmadığı durumlarda kalçanın yuva kısmını oluşturan kemiklerin cerrahi yöntem ile uyluk kemiğinin baş kısmının üzerine örtecek pozisyona çevrilmesi yani ostiotomi ameliyatıyla tedavi mümkün olmaktadır.

Nörovasküler hastalıklar çocuklarda topallama, aksama nedeni olabilmektedir. Nörovasküler rahatsızlıklar kasın yapısındaki problemler şeklinde ortaya çıkabilmektedir.

Serebral Palsi denilen kaslarda sertlik veya aşırı gevşekliğe neden olabilecek tablolar görülebilmekte bu da çocuklarda topallama, aksamaya yol açabilmektedir. Nörovasküler hastalıkların tedavisinde sadece çocuk ortopedi değil, pediatrik nöroloji, fizik tedavi gibi branşların ortaklaşa bir şekilde hareket etmesi önemlidir.

Çocuk yaş grubunda görülen iltihaplı romatizma olarak tanımlanabilir. Eklemleri tutabilmektedir. Jüvenil Romatoid Artrit nadir görülen bir rahatsızlıktır. Burada çocuğun yaşadığı ağrı tipi de önemlidir.

Çocukta sadece aktivite sırasında değil istirahat durumunda da ağrı yaşanabilmektedir. Eklemlerde şişlik olarak ve yangı reaksiyonu olarak kendini belli etmektedir.

Mikrobik kemik iltihabı olarak bilinen Osteomiyelit çocuklarda topallama, aksama nedenleri arasında en ciddiye alınması gereken rahatsızlıklardan biridir. Kemiğin bakteri tarafından mikroplar tarafından enfekte edilmesi durumudur. Ancak mikrobik kemik iltihabının gerçekleştiği durumlarda çocuklarda sadece topalla, aksama belirtisi görülmemektedir.

Genellikle problem olan kemik dokusunun etrafında ısı artışı, ateş, halsizlik, iştahsızlık gibi tablolar yaşanmaktadır. Çocuklarda çok nadir görülen mikrobik kemik iltihabı yani Osteomiyelit kendiliğinden kan yoluyla gelişebileceği gibi ciddi travmalar sonrasında da oluşabilmektedir.

Çocuklarda topallama, aksama nedeni olarak çok nadir gözükse de hemen müdahale edilmesi kalıcı sekel kalmaması bakamından son derece önemlidir. Tedavide, antibiyotik tedavisi ya da cerrahi yöntemler uygulanabilmektedir.

Çocuklarda ağrılı topallamalarda akla ilk gelen tablolar travma ve enfeksiyon durumlarıdır. Ağrısız topallamalarda ise genellikle çocuğun bacak yapısında oluşan gelişimle ilgili durumlar akla gelir.

Bunlar kas kısalığı olabileceği gibi eklemler arasındaki olmaması gereken sertlikler de topallama, aksamaya yol açmaktadır. Ağrılı veya ağrısız topallamaların hepsinin dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekir.

Çocuklarda topallama, aksama ilk başlarda çok hafif şekilde başlayabilir. Özellikle küçük yaş grubundaki çocuklardaki topallama, aksama anne babalar tarafından oyun yapıyor, küçük kardeşi varsa ilgiyi üzerine çekmek istiyor gibi yorumlanabilmektedir. Aile tarafından çocuğun rutini dışında yürüyüş durumlarında, farklı hareket şekli görüldüğü zaman doktora başvurulmalıdır.

Çocuklarda yaşanan topallama, aksama nedeninin ayırt edilmesi son derece önemlidir. Yaşanan topallama, aksama kendiliğinden geçebilecek bir durum olabileceği gibi çocuğun geleceğini etkileyecek durumlarda söz konusu olabilmektedir.