Biyo-Sanat (Bio-Art): Laboratuvarda Tuval Arayan Sanatçılar
İnsanlık tarihi boyunca sanat, doğayı taklit etmek (mimesis) veya onu yeniden yorumlamak üzerine kurulu oldu. Bir ressam tuvaline bir çiçeği çizerken, bir heykeltıraş mermerden bir insan bedenini yontarken hep yaşamın formlarını kopyalamaya çalıştı. Bu süreçte kullanılan malzemeler ise cansızdı: Pigmentler, yağlar, taş, bronz, ahşap veya dijital pikseller. Sanatçı, cansız maddeye şekil vererek ona "yaşam taklidi" kazandırıyordu.Ancak 20. yüzyılın sonlarına doğru, biyoteknoloji ve genetik mühendisliğindeki devrimsel gelişmelerle birlikte sanat dünyasında sarsıcı ve bir o kadar da tartışmalı yeni bir akım doğdu: Biyo-Sanat (Bio-Art).
Biyo-sanatçılar, geleneksel cansız malzemeleri tamamen bir kenara bıraktılar. Onların tuvalleri canlı organizmalar, bakteriler, DNA zincirleri, bitki dokuları ve canlı hücreler oldu. Sanat artık yaşamı taklit etmeyi bıraktı; bizzat yaşamın kendisini bir sanat malzemesine dönüştürdü. Laboratuvarlar atölyelere, bilim insanları sanat ortaklarına, gen ekleme cihazları (CRISPR gibi) ise fırçalara dönüştü. Peki, bilim ve sanatın bu sınırları zorlayan, etik olarak gri alanda gezinen ortaklığı bize ne söylüyor?
1. Biyo-Sanatın Tanımı ve Doğuşu
"Biyo-Sanat" terimi, ilk kez 1997 yılında Brezilya asıllı Amerikalı sanatçı Eduardo Kac tarafından kullanıldı. Kac, sanatın sadece galeri duvarlarında asılı duran nesneler üretmekle sınırlı kalmaması gerektiğini, çağımızın en büyük devrimi olan biyoteknolojiye estetik ve felsefi bir müdahalede bulunması gerektiğini savunuyordu.Biyo-sanat, basitçe doğa fotoğrafları çekmek veya çevre kirliliğine dikkat çeken enstalasyonlar yapmak değildir. Bir eserin biyo-sanat olarak kabul edilmesi için, tasarım sürecinde canlı dokuların, genetik mühendisliğinin veya biyolojik süreçlerin bizzat kullanılması gerekir. Bu akım; moleküler biyoloji, doku mühendisliği, klonlama ve nöroloji gibi bilim dallarıyla doğrudan dirsek teması halindedir.
Biyo-sanatçılar, bilim insanlarının laboratuvarda "fayda ve tedavi" odaklı yaptığı çalışmaları alıp, onları estetik, felsefi ve politik sorular sormak için yeniden yapılandırırlar.
2. Sarsıcı Başyapıtlar ve Yaşayan Tuvaller
Biyo-sanat dünyası, tıp etiğini ve estetik algıyı derinden sarsan birçok sıradışı esere ev sahipliği yapmıştır. İşte bu akımın en çok tartışılan ve iz bırakan üç çalışması:A) Eduardo Kac ve "GFP Bunny" (Alba)
Biyo-sanatın en ünlü ve ikonik eseri, Eduardo Kac’ın 2000 yılında yarattığı "Alba" adındaki albino tavşandır. Kac, bir Fransız araştırma laboratuvarındaki bilim insanlarıyla işbirliği yaparak, Pasifik’te yaşayan bir denizanası türünden alınan ve mavi ışık altında parıldayan yeşil floresan proteinini (GFP) bir tavşan embriyosuna aktardı.Sonuçta ortaya çıkan Alba, gün ışığında tamamen normal, sevimli beyaz bir tavşan gibi görünüyordu. Ancak üzerine mavi dalga boyunda özel bir ışık tutulduğunda, Alba’nın tüm bedeni büyüleyici, neon yeşili bir ışıkla parıldamaya başlıyordu.
Kac için bu çalışma sadece teknik bir gen transferi başarısı değildi. Sanatçı, transgenik (genetiği değiştirilmiş) canlıların hayatımıza girmesiyle birlikte "doğal olan nedir?" sorusunu sormak istiyordu. Alba’yı evine alıp onunla birlikte yaşayarak, bu yeni yaşam formlarının toplumsal kabulünü ve onlarla kurduğumuz duygusal bağı sorgulayan sosyal bir performans gerçekleştirdi.
B) Stelarc ve "Üçüncü Kulak" (Ear on Arm)
Avustralyalı performans sanatçısı Stelarc, beden sınırlarını teknolojiyle genişletmeye çalışan radikal çalışmalarıyla tanınır. Stelarc, en ünlü projesinde, laboratuvar ortamında kendi hücrelerinden üretilen yapay bir kıkırdak yapıyı, plastik cerrahlar aracılığıyla sol kolunun ön kısmına naklettirdi.Yıllar içinde kolundaki deriyle bütünleşen bu yapı, Stelarc'ın kolunda büyüyen üçüncü bir kulak görünümü kazandı. Sanatçı bununla da yetinmeyerek, bu yapay kulağın içine internete bağlı minik bir mikrofon yerleştirdi. Böylece dünyanın herhangi bir yerindeki insanlar, internet üzerinden Stelarc’ın kolundaki kulağın duyduğu sesleri canlı olarak dinleyebildiler.
Stelarc, bu sarsıcı eseriyle insan bedeninin artık biyolojik olarak "tamamlanmamış" olduğunu, teknoloji ve tıp sayesinde bedenin yeniden tasarlanabilir bir nesne haline geldiğini savunuyordu.
C) SymbioticA ve "Yapay Et" (Disembodied Cuisine)
Oron Catts ve Ionat Zurr tarafından kurulan Avustralyalı sanat kolektifi SymbioticA, doku mühendisliğini sanatla buluşturan öncü bir yapıdır. Kolektif, 2003 yılında gerçekleştirdiği "Disembodied Cuisine" (Bedensiz Mutfak) projesinde, canlı bir kurbağadan alınan kök hücreleri laboratuvarda besleyerek yapay kas dokusu (yapay et) yetiştirdi.Sergi boyunca ziyaretçilerin gözü önünde özel biyoreaktörlerde büyütülen bu kurbağa dokuları, serginin sonunda pişirilerek sembolik bir akşam yemeğinde tüketildi. Bu sırada biyolojik numunenin alındığı kurbağa ise laboratuvarda canlı ve sağlıklı bir şekilde yaşamaya devam ediyordu. Bu çalışma, insanlığın beslenmek için hayvanları öldürme zorunluluğunu sorgulayan, geleceğin gıda teknolojilerine ve etik değerlerine ayna tutan sarsıcı bir performanstı.
3. Etik Sınırlar ve Felsefi Sorular
Biyo-sanat, doğası gereği en çok etik tartışmaların odağında yer alan sanat akımıdır. Eleştirmenler, canlı organizmaların, hayvanların veya insan dokularının sanatsal birer "oyuncak" gibi kullanılmasının, yaşamın kutsallığına ve değerine zarar verdiğini savunurlar.- Bir tavşanın genetiğiyle sırf estetik bir parıldama için oynamak etik midir?
- Canlı hücrelerin kaderini belirleyen sanatçı, bir yaratıcı rolü mü üstlenmektedir?
- Bakterilerle yapılan sanat eserleri kontrolden çıkıp biyolojik bir tehlike yaratabilir mi?
Geleceğin Canlı Sanatı
Biyo-Sanat, bize sanatın sınırlarının sadece insan zihniyle değil, yaşamın kendi kodlarıyla (A, T, G, C nükleotidleriyle) çizildiğini gösteriyor. Tuvalin yerini petri kaplarının, boyanın yerini bakterilerin aldığı bu yeni dünya, insanı doğanın efendisi olmaktan çıkarıp onunla moleküler düzeyde işbirliği yapan bir katılımcıya dönüştürüyor.Gelecekte belki de evlerimizi süsleyen tablolar cansız boyalardan değil, havayı temizleyen, geceleri parıldayan yaşayan yosun duvarlarından veya genetik olarak tasarlanmış yaşayan heykellerden oluşacak. Biyo-sanat, insanlığın kendi biyolojik geleceğini kendi elleriyle yazmaya başladığı bu kritik tarihi dönemeçte, yüzümüze tutulan en parlak ve en sarsıcı ayna olmaya devam ediyor.
