Şizofreni muayene ile tanısı konulan bir hastalıktır. Direkt şizofreni tanısı için yapılan tanı koydurucu bir laboratuvar testi ya da psikolojik test bulunmamaktadır. Bununla beraber tanı sürecinde birçok psikolojik test, biyokimya tahlilleri ya da görüntüleme çalışmaları yapılabilmektedir.

Şizofreninin genetik geçişi belirgindir. Yapılan çalışmalarda bazı genlerle şizofreni arasında bağlantılar kurulmuştur. Bunun yanı sıra ikiz çocuk çalışmaları ile aile çalışmalarında şizofreninin genetik olarak yakın kişilerde daha sık gözlendiği kanıtlanmıştır. Ama şizofreninin nedeni tamamen genetik faktörlere bağlanamaz.

Şizofreninin önlenebilir olup olmadığı tartışmalı bir konudur. Bu konu ile ilgili olarak belli risk gruplarında hastalık öncesi belirtilerle erken ilaç başlanması ve bazı psikoterapi yöntemlerinin kullanılması gibi önleyici çalışmalardan bahsedilmektedir.

Şizofreni hastalığında, hastanın gerçeği değerlendirme, çevrede olan biteni algılama ve davranışları yönlendirme yeteneği, ayırt etme ve karar verme becerileri bozulur. Dolayısıyla şizofreni bir akıl hastalığı olarak değerlendirilebilir.

Şizofreni, kişinin gerçek ile olan bağının kopmasına yol açan ciddi bir akıl hastalığıdır. Şizofren olan kişi gerçek ile gerçek dışı unsurlar arasında ayrım yapamaz hale gelir. Bu durum kişinin düşünme, hareket etme, duygularını ifade etme, gerçekliği algılama ve başkalarıyla ilişki kurma şeklini olumsuz etkiler.

Şizofreni, kişilerin gerçekle bağı koptuğu, var olmayan kişileri görüp gerçek dışı seslerin işitildiği, başkalarının kendisine zarar vereceği düşüncesiyle yoğun bir paranoyaya sahip olunduğu bir hastalıktır.

Şizofreni hastalığının tedavisinde ilaç tedavisi esastır. Verilen ilaç tedavisinin uzun süreli olarak kullanılması gerekmektedir. İlaç tedavisinde anti psikotik adı verilen ilaçlar kullanılmaktadır. İlaç uyumu kötü olan, tanısında şüpheler bulunan ya da kendine ve çevresine zarar verme ihtimali olan hastalar hastaneye yatırılarak tedavi edilmektedir.

Tedavi uyumu olmayan hastalarda ağızdan verilen tedavilerden ziyade, uzun etkili diye adlandırılan kas içi enjeksiyon yöntemiyle uygulanan ilaç tedavileri tercih edilmektedir. Yan etkilere göre bazen farklı ilaçların ya da dirençli hastalarda farklı gruplardan ilaçların kullanımı da gündeme gelebilmektedir. Hastanın tedaviyi kabul etmediği veya ayırt etme gücü olmadığı özel durumlarda ise vasilerinin yönlendirmesi ya da bazen de mahkeme kararlarıyla bu hastaların tedavileri gerçekleştirilebilmektedir.

İlaç tedavisinin yanı sıra psikotorepi, aile terapisi, diğer toplum ruh sağlığı merkezlerinde uygulanan yöntemlerde tedaviye uyumu artırmak, işlevsellikteki kayıpları düzeltmek ve rehabilite etmek amacı ile gerçekleştirilebilmektedir. Bununla birlikte bazı tedaviye dirençli hastalarda, aciliyeti olan hastalarda ve katatonik hastalarda EKT (Şok tedavisi) uygulanabilmektedir.

Şizofreni hastalığında temel teşhis muayene ile konulur. Belirtilerin varlığı ve bu belirtilerin 6 aydan uzun sürmesi teşhis için önemli işaretler olmaktadır. Belirtiler sadece şizofreniye özgü olmadığı için öncelikle epilepsi, bulaşıcı hastalıklar gibi genel tıbbi duruma bağlı olarak gözlenen hastalıklar olan diğer organik patolojilerden ve psikotik depresyon, bipolar bozukluk ve diğer psikotik belirtili psikiyatrik rahatsızlıklardan da muayene ile ayırıcı tanısının yapılması gerekmektedir.

Tanıda kullanılan özgün bir görüntüleme ve laboratuvar yöntemi olmamasına karşın ayırıcı tanı için kan tahlili, beyin görüntüleme ve EEG gibi tanı yöntemleri de kullanılabilir. Kesin tanı koyduran bir psikometrik test bulunmamakla beraber hastalara ayırıcı tanı sürecinde birçok psikolojik test yapılabilmektedir.

Güncel sınıflandırma sistemine göre şizofreninin alt tipleri kaldırılmıştır. Bununla birlikte eski sınıflandırma sistemine göre şizofreni türleri şunlardır.

Paranoid şizofreni​

Sanrıların ve halüsinasyonların ön planda olduğu bilişsel bozulma ile içe çekilme gibi negatif belirtilerin daha arka planda kaldığı ve işlevselliğin görece korunabildiği tiptir.

Dezorganize (hebefrenik) şizofreni​

Konuşmanın, davranışların ve duyguların organizasyonunun bozulduğu, anlamsız gülmeler ve yüz ifadelerinin olabildiği, günlük yaşam etkinliklerinin ve öz bakım becerilerinin ileri derecede bozulabildiği, organize olmayan bölük pörçük sanrı ya da varsayımların olduğu tiptir.

Katatonik şizofreni​

Motor hareketlerde azalma, aşırı negativizm, konuşmama, tam tersine aşırı motor etkinlik, karşıdakinin söylediklerini ve hareketlerini tekrarlama, kaslarda katılık, hareket ettirmeye karşı direnç gibi hareket sistemi ile bağlantılı belirtilerle kendini gösteren tiptir.

Farklılaşmamış şizofreni​

Yukarıda sayılan üç tipin özelliklerini bir arada gösterebilen tiptir.

Rezidüel şizofreni​

Daha önce şizofreni belirtilerini yoğun bir şekilde göstermiş, ancak sonrasında düzelmesine karşı içe çekilme, konuşma azlığı ya da çok detaylı olmayan sanrı ve varsayımlarla kendini gösteren bir tip olarak sınıflanabilir. Şizorfeni hastalığı, diğer bir sınıflandırma sistemine göre Tip 1 ve Tip 2 diye ayrılır. Tip 1 diye ifade edilen durumda daha çok pozitif semptomlar adını verdiğimiz hezeyan ve halüsinasyonlar gözlenir. Tip 2 de ise negatif belirti denilen içe çekilme, konuşmada azalma, öz bakımda azalma gibi negatif belirtilerin baskın olduğu görülür. Genel olarak Tip 2 şizofreninin seyri daha kötü, Tip1’in tedavi yanıtı ise daha iyi olmaktadır.

Şizofreni, birçok faktörden etkilenerek bilişsel kaynaklı meydana gelen bozukluklardan, genetik yapıdan ve enfeksiyon hastalıklarına bağlı olarak ortaya çıkar. Şizofreni çok nedenli bir rahatsızlık olarak düşünülebilir. Şizofreninin bazı genetik faktörlerle ilişkili olduğu gösterilmiştir.

Özellikle bazı ailelerde şizofreni hastaları yoğunlaşmaktadır. Bunun yanı sıra çevresel nedenler, annenin gebeliği sırasında geçirdiği bazı enfeksiyon hastalıkları gibi faktörler şizofreninin sebepleri arasında yer almaktadır. Bununla birlikte beyin yapısı ve gelişimi ile bağlantılı olduğuna dair çeşitli teoriler öne sürülmektedir.

Anormal davranışlar, odaklamada zorluk çekme, abartılı hareketlerde bulunma, söylenenleri dinlememe gibi durumlar şizofreni belirtileridir. Şizofreni belirtileri her hastada farklı şekilde ortaya çıkabilir. Şizofreninin alevlendiği dönemde sanrılar, halüsinasyonlar veya düzensiz konuşma görülen şizofreni hastalarında en sık izlenen belirti kişinin hasta olduğunu düşünmemesi ve iç görüsünün olmamasıdır.

Şizofreni belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterse de genel olarak üç ana kategoriye ayrılır;

• Psikotik belirtiler
• Negatif belirtiler
• Bilişsel belirtiler

Psikotik Belirtiler​

Kişinin dünyayı algılama, düşünme ve hareket etme deneyimlerine bağlı olarak oluşan şizofreni belirtileridir. Psikotik belirtileri olan kişiler olduğu durumdaki gerçeklik duygusunu kaybederek dünyayı farklı şekilde deneyimleyebilir. Bazı şizofreni hastalarında bu belirtiler gidip gelir. Psikotik belirtiler şu durumları içerir:

Halüsinasyonlar (varsanı): Gerçekte olmayan şeylerin görülmesinden kaynaklı olarak ortaya çıkan bu belirtide şizofreni hastası sesler duyabilir. Sesler duyan kişiler, aileleri veya arkadaşları bir sorunu fark etmeden önce uzun süre bu seslerle yaşayabilir. Duyma, koklama, tatma ve hissetme duygularında değişiklikler gözlemlenir.

Sanrılar (hezeyan): Sanrı yaşayan kişiler etrafındaki kişilere mantıksız görülen tepkiler verebilir. Şizofreni belirtisi olarak ortaya çıkan sanrılarda kişiler kendilerinin tehlikede olduğunu düşünerek onlara zarar verilmeye çalışıldığına inanır.

Düşünce bozukluğu: Bir kişi mantıklı olmayan ya da alışılmadık düşünme biçimlerine sahip olduğunda şizofreni olarak tanımlanabilir. Düşünce bozukluğu belirti olarak ortaya çıkar ve kişinin konuşmasını, düşüncelerini etkiler. Bazı durumlarda kişi bir anda konuşmayı bırakır ve farklı konuya atlar. Hiçbir anlam ifade etmeye sözcükler kullanılması da düşünce bozukluğunun göstergesidir.

Hareket bozukluğu: Bir kişi anormal vücut hareketleri sergilediği durumda şizofreni belirtisi olarak tanımlanabilir. Hareket bozukluğu olan kişiler belirli hareketleri defalarca tekrarlayabilirler.

Negatif belirtiler​

Günlük aktivitelere olan ilginin azalması, motivasyon kaybı, sosyal ortamdan çekilme, duyguları yansıtmada zorluk ya da normal işlevselliğin dışında yer alma gibi durumlara şizofrenin negatif belirtileridir. Bunun yanında negatif belirtiler şunları içerir:

• Günlük aktiviteleri planlamada ve bunlara bağlı kalmada zorluk yaşama
• Günlük yaşamda zevk almada zorluk yaşama
• Donuk bir sesle konuşma
• Sınırlı yüz ifadesi gösterme
• Sosyal etkileşimden kaçınma
• Enerjinin çok düşük olması
• Pasif faaliyetlerde çok fazla zaman harcama

Bu semptomlar bazı durumlarda depresyon veya diğer akıl hastalıklarının semptomlarıyla karıştırılabilmektedir.

Bilişsel belirtiler​

Bilişsel belirtiler, uzun süreli konsantrasyon bozukluğu ve hafıza sorunlarını içerir. Bu belirtiler konuşmaları takip etmeyi, yeni şeyler öğrenmeyi veya randevuları hatırlamayı zorlaştırabilir. Şizofreninin bilişsel belirtileri şu şekilde sıralanabilir:

• Karar vermek için anlama ve kavrama sorun yaşama
• Bilgiyi öğrendikten hemen sonra kullanmakta zorluk çekme
• Odaklanma veya dikkat etmede zorluk yaşama

Özetle aşağıdaki belirtilere sahip olan bir kişi için şizofreni tanısı konabilir:

• Halüsinasyon görme
• Gerçek dışı inançlara yönelik sanrılar
• Motivasyon eksikliği
• Yavaş hareket etme
• Uyku düzeninin bozulması
• Düzensiz düşünce ve konuşmalarda bulunma
• Sosyal olarak kendini izole etme
• Işık ve gürültüye karşı tepki ve hassasiyet
• Kişisel hijyen eksikliği
• Beden dili ve duygudurumda değişiklikler
• Sosyal aktivitelere karşı ilgi kaybı

Şizofreni, var olmayan şeyleri görme veya duyma şeklinde halüsinasyonları ve paranoyak düşünceleri içeren ruh hastalığıdır. Paranoya, halüsinasyon, korku ve panik gibi durumlar şizofreni belirtileri arasında yer alır. Şizofreni hastalarında şiddete eğilimi bulunmamaktadır. Bu yüzden toplum içerisinde yaşamlarına devam edebilirler ancak kronikleşen psikiyatrik bir rahatsızlık olan şizofreni, günlük yaşamda zorluk yaşanmasına neden olur. Genellikle yavaş yavaş ortaya çıkan bu ruhsal hastalıkta erken teşhis ve tedavi büyük önem taşır.

Hastalık öncesi prodrom dediğimiz dönemde silik belirtiler göstererek sinsice başlayabildiği gibi ani olarak da ortaya çıkabilir. Hastalık öncesi belirtiler sıklıkla içine kapanma, arkadaşlarından ve aktivitelerden uzaklaşma, konuşmada azalma, eksantrik uğraşılar gibi olabilir.

Şaşılık ameliyatı yapılması için belirli bir yaş bulunmaz. Bebeklik çağından itibaren şaşılık tedavisi için cerrahi müdahalelere başvurulması mümkündür. Eriyen dikişler ile göz zarları kapatılır ve bu durum iyileşme süresinin hızlanmasına katkıda bulunarak süreci zahmetsiz hale getirir. Birçok hasta şaşılık ameliyatı ile şaşılık sorunundan kurtulabilir.

Şaşılığın herhangi bir şekilde kendi kendine ya da zamanla düzelmesi mümkün değildir. Bazı şaşı kimselerde gözlük kullanımı ile tedavinin sağlanması mümkün olabilir. Bu nedenle tedavinin ilk aşamasında çocukta nasıl bir gözlüğe ihtiyaç duyulduğunun doğru tespit edilmesi gerekir.

Göz kayması ya da şaşılık olarak bilinen bu durum gözlerdeki görme akslarının birbirine paralel olmaması durumudur. Kişi bir gözüyle düz bakarken diğer gözün aksı içe ya da dışa doğru olur. Göz kaymasının çeşitleri birbirlerinden farklıdır ve her şaşılık aynı olmaz.

Şaşılık, iki gözün de birbirinden farklı yönlere bakması durumudur. Gözlerden biri karşıya bakar fakat diğeri farklı bir yöne bakar. Şaşılar başlarını sağa ya da sola eğerek her iki gözleriyle de düzgün bakmaya çalışırlar. Şaşı olanlarda genelde çift görme ve bulanık görme olur.

Şaşılık tedavisi yapılmazsa beyin gözlerden birinin görüntüsünü baskılar ve çift görme ortaya çıkabilir. Tedavi edilmeyen şaşılıklarda stereopsis ve binoküler görme adı verilen iki gözün beraber görmesi engellenir. Buna bağlı olarak göz tembelliği de ortaya çıkabilir.

Şaşılığın türü, göz kayması derecesi ve gözdeki hastalıklara göre cerrahi müdahale tercih edilebilir. Destekleyici olarak göz damlaları ile tedavi denenmesi de mümkündür.

Göz Kayması Ameliyatı​

Göz kayması ameliyatı ortalama olarak 40 dakika ile 1 saat arasında olur. Ameliyatın lokal ya da genel anestezi altında yapılması mümkündür. Ameliyattan sonra hastalar 4-6 saat içinde durumlarına göre taburcu edilirler. Göz kayması ameliyatından 1 gün sonra kişilerin günlük rutinlerine dönmeleri sağlanır.

Ameliyatsız Göz Kayması Tedavisi​

Yetişkinlerde ameliyatsız şekilde göz kaymasının tedavi edilebilmesi için kayma miktarının çok az olması gerekir. Eğer kayma miktarı azsa prizmatik camlar ile göz kayması tedavi edilebilir. Felç ya da travmaya bağlı oluşan göz kaymasının iğne tedavisi ile başarılı olması da mümkündür. Erken teşhis göz kayması tedavisi için oldukça önemlidir.

Yetişkinlerde öncelikle prizmatik camlar tercih edilir. Sonrasında göze hareket sağlayan kaslara enjeksiyon tedavisi uygulanabilir. Bu sayede hem kayma hem de çift görme tedavi edilir. Eğer herhangi ilerleme olmazsa cerrahi müdahale uygulanır.

Çocuklarda şaşılık için göz egzersizleri ve gözlük denenebilir. Eğer herhangi bir ilerleme olmazsa cerrahi müdahale gerekebilir.

Şaşılık tedavisinde genellikle cerrahi müdahaleye başvurulur. Göz sinirlerindeki felçler kendi kendine düzelmezse kaslara müdahale edilmesi gerekir. Bazı kişilerde göz kaslarına botoks uygulanır ve gözün odak noktasında sabit kalması sağlanır. Tüm göz şaşılık tedavisi ile ilgili doktorlardan bilgi almak mümkündür.

Şaşılık tanısının göz muayenesinden sonra rahatlıkla konulması mümkündür. Ailede şaşılık olması halinde çocuklarda da şaşılığın ortaya çıkma olasılığı çok yüksektir. Özellikle erken teşhis edilmesi ve çocukluk döneminde şaşılığın fark edilmesi tedavideki başarı oranını artırır. Bundan dolayı 4 yaşından önce bir ya da iki kere çocukların göz taramasından geçmeleri önerilmektedir.

Kişilerde yol açtığı göz kaymasının çeşidine göre şaşılık içe kayma, dışa kayma ve uyumsal içe kayma şeklinde üç türdedir. Oluşum sebebine göre ise doğumsal, kırmaya bağlı, kas felçlerine bağlı, yetişkinlik döneminde görülenler ve gizli şaşılık olarak değerlendirilir. Kişilerde nörolojik göz kayması da olabilir. Birçok kişi tarafından yalancı göz kayması da rastlanan durumlar arasındadır. Bu durumda da göz doktoruna gözükmekte fayda vardır.

İçe Şaşılık (Kayma)​

İçe şaşılık (kayma) gözlerin içe yani burun bölgesine doğru tek ya da çift taraflı kaymasıdır. Her iki göz eşit oranda kayarsa göz tembelliği riski olmadığından daha çok tercih edilir. Tek gözde sabit kayma ise o gözde tembellik olmasına neden olur. Sıklıkla bebeklerde göz kayması da rastlanan bir durumdur. Bu durumda erken teşhis oldukça önemlidir.

Dışa Şaşılık (Kayma)​

Ekzotropya olarak da bilinen dışa şaşılık gözlerin tek ya da iki taraflı olarak dışa kaymasıdır. İç kasların zayıflığı ya da dış kasların fazla çalışması buna neden olabilir. Sabit kaymalar şeklinde olabildiği gibi aralıklı olarak da oluşması mümkündür.

Kişide yol açtığı kaymanın türüne göre uyumsal içe kayma, içe kayma ya da dışa kayma şaşılığı olabilir.

Oluşum sebebine göre ise şaşılık çeşitleri şu şekildedir:

• Yetişkinlik döneminde ortaya çıkan şaşılık
• Gizli şaşılık
• Kırma kusuruna bağlı şaşılık
• Doğumsal şaşılık
• Kas felcine bağlı şaşılık

Şaşılık genelde çocukluk döneminde ortaya çıkar ve en temel belirtisi düz bakamayan gözlerdir. Diğer belirtileri arasında gözlerde sulanma, çift görme, baş ve göz ağrısı ile bulanık görme sayılabilir. Baş ve gözün yana çevrilerek bakılması ve üç boyutlu görememek de şaşılık belirtileri arasında sayılmaktadır.