İşten Çıkarılma Durumunda İşçinin Hakları Nelerdir?
İşten çıkarılmak, çoğu zaman beklenmedik bir anda gelir ve hem gelir kaybı hem de belirsizlik getirir. Böyle bir durumda atılacak ilk adımlar, sonraki tüm hakların korunması açısından belirleyicidir. Hangi alacakların doğduğunu, hangi sürelerin işlediğini ve işe iade gibi başvuru yollarının neler olduğunu bilmek, hak kaybını önler. Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat ve süreler değişebileceğinden, somut bir durumda mutlaka güncel bilgiyi kontrol edin ve gerekirse bir iş hukuku avukatından destek alın. Konuyla ilgili en çok merak edilen soruları birlikte ele alalım.İşveren İşçiyi Hangi Durumlarda İşten Çıkarabilir?
İşveren, işçiyi dilediği zaman ve dilediği gerekçeyle işten çıkaramaz. Fesih, kural olarak ya geçerli bir nedene ya da haklı bir nedene dayanmak zorundadır.Geçerli neden: İşçinin yeterliliğinden ya da davranışlarından kaynaklanan veya işletmenin, işyerinin ya da işin gereklerinden doğan sebeplerdir. Performans düşüklüğü, işyerinin küçülmesi, pozisyonun kaldırılması bu kapsamda değerlendirilebilir. Geçerli nedenle fesihte işveren, kanuni bildirim sürelerine uymak ya da bunun karşılığı olan ihbar tazminatını ödemek zorundadır.
Haklı neden: Sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışlar veya zorlayıcı sebepler gibi, iş ilişkisinin devamını beklenemez kılan durumlardır. İşçinin işverenin ya da bir çalışma arkadaşının aleyhine hırsızlık yapması, işyerine devamsızlığı ya da işverene ağır hakaret etmesi buna örnektir. Haklı nedenle fesihte bildirim süresi beklenmez.
Feshin yazılı yapılması ve sebebinin açıkça belirtilmesi gerekir. Sözlü ya da gerekçesiz yapılan fesih, hukuka aykırılık iddiasına yol açabilir. İşveren, feshin geçerli ya da haklı nedene dayandığını ispat etmekle yükümlüdür.
İşten Çıkarılan İşçi Hangi Alacaklara Hak Kazanır?
İşten çıkarılma şekline göre işçinin alacakları değişir, ancak çoğu durumda aşağıdaki haklar gündeme gelir:- Kıdem tazminatı: Bir yıl ve üzeri çalışmış işçi için, haklı neden bulunmayan fesihlerde.
- İhbar tazminatı: İşveren bildirim sürelerine uymadan feshederse.
- Ödenmemiş ücretler: Son çalışılan döneme ait maaş, prim ve diğer ücret alacakları.
- Kullanılmayan yıllık izin ücreti: Kullanılmamış izinlerin ücreti, fesih tarihindeki güncel ücret üzerinden ödenir.
- Fazla mesai, hafta tatili ve ulusal bayram ve genel tatil ücretleri: Ödenmemiş çalışma karşılıkları.
- Diğer haklar: Sözleşmede ya da toplu iş sözleşmesinde belirlenmiş ikramiye, yakacak yardımı gibi alacaklar.
İşe İade Davası Nedir ve Nasıl Açılır?
İşçi, feshin geçersiz olduğunu düşünüyorsa işe iade talebinde bulunabilir. İşe iade, iş güvencesi hükümlerine dayanır ve her işçi bundan yararlanamaz. Şu şartların birlikte sağlanması gerekir:- İşyerinde en az 30 işçi çalışması
- İşçinin en az 6 aylık kıdeme sahip olması
- İş sözleşmesinin belirsiz süreli olması
- İşçinin işveren vekili olmaması
- Arabulucuya başvuru: İşçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde zorunlu arabulucuya başvurur. Bu süre hak düşürücüdür ve kaçırılması hak kaybına neden olur.
- Dava: Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır.
- Karar: Mahkeme feshin geçersiz olduğuna karar verirse işveren, işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşçi de karar kesinleştikten sonra on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurmalıdır.
- Sonuç: İşveren işçiyi işe başlatmazsa, işçiye dört ila sekiz aylık ücreti tutarında işe başlatmama tazminatı öder. Ayrıca mahkeme kararı kesinleşinceye kadar boşta geçen süre için dört aya kadar ücret ve diğer haklar da ödenir.
İşten Çıkarılan İşçi İşsizlik Maaşı Alabilir mi?
İşsizlik ödeneği, işsiz kalan işçilerin belirli şartları sağlaması hâlinde İŞKUR aracılığıyla yararlandığı bir destektir. Genel şartlar şunlardır:- İş sözleşmesinin işçinin kendi kusuru ya da istifası dışında sona ermiş olması
- Son 120 gün boyunca kesintisiz sigortalı olarak çalışmış olması
- Fesihten önceki son üç yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödenmiş olması
- İşten ayrıldıktan sonraki 30 gün içinde İŞKUR'a başvurması
İşten Çıkarılırken Nelere Dikkat Edilmelidir?
İşten ayrılma sürecinde yapılan küçük hatalar büyük hak kayıplarına yol açabilir. Bu nedenle şunlara dikkat etmek gerekir:- Fesih bildirimini kontrol edin. Gerekçe, tarih ve imza bilgilerinin doğru olduğundan emin olun. Bildirimi aldığınız tarihi not edin, çünkü işe iade başvuru süresi bu tarihten başlar.
- İbraname imzalamadan önce düşünün. İbranamede alacaklarınızdan vazgeçtiğiniz yazıyorsa, ödeme eksik ya da yanlışsa bu belge davada size karşı delil olarak kullanılabilir. Ödenen tutarın ibranamedeki tutarla uyumlu olduğundan ve ödemenin banka yoluyla yapıldığından emin olun.
- Çıkış kodunu kontrol edin. SGK'ya bildirilen işten çıkış nedeni kodu, işsizlik ödeneği hakkınızı doğrudan etkiler. Yanlış bildirilmişse düzeltilmesini isteyin.
- Belgeleri toplayın. Bordrolar, iş sözleşmesi, SGK dökümü ve yazışmaları saklayın. Gerekirse tanık olabilecek kişileri belirleyin.
- Süreleri takip edin. İşe iade için bir ay, arabuluculuk sonrası dava için iki hafta, İŞKUR başvurusu için 30 gün gibi süreler çok kısadır. İşçilik alacakları için ise genel zamanaşımı beş yıldır.
